Model Burgessa – model stref koncentrycznych miasta (definicja)
Model Burgessa — definicja modelu stref koncentrycznych miasta: geneza, układ pierścieni, rozmieszczenie klas społecznych oraz ograniczenia tej teorii urbanistycznej.
Model strefy koncentrycznej, czyli model Burgess'a, jest modelem wyjaśniającym, jak będzie rozwijać się osada, np. miasto. Został on opracowany przez Ernesta W. Burgess'a w latach 1925–1929. Burgess badał rozwój Chicago na przełomie XIX i XX wieku, gdy do miasta przybywały duże fale migracji wewnętrznej i międzynarodowej.
Istota modelu polega na założeniu, że miasto rozwija się na stosunkowo jednorodnej, płaskiej przestrzeni bez istotnych barier naturalnych. Według Burgessa ceny gruntów i atrakcyjność lokalizacji maleją wraz z odległością od centrum, dlatego różne funkcje i grupy społeczne układają się w koncentryczne pierścienie wokół centrum.
Burgess wyróżnił kolejno następujące strefy, licząc od centrum:
- Centralna dzielnica biznesowa - centrum miasta
- Strefa o mieszanym przeznaczeniu — zabudowa komercyjna i mieszkalna (strefa przejściowa), często z przemysłem i magazynami.
- Domy mieszkalne niskiej klasy; później nazywano je wewnętrznymi przedmieściami - mieszkanie jest tanie, standard życia niski.
- Strefa mieszkalna wyższej klasy; później nazwana zewnętrzną strefą przedmieść. Lepsza jakość życia, wyższe koszty utrzymania.
- Strefa podmiejskich osiedli i terenów o niskiej intensywności zabudowy (rola rekreacyjna, pola uprawne w strefie podmiejskiej).
Burgess zauważył również miękki mechanizm przesuwania się: w miarę rozwoju miasta centrum rozszerzało się, a pierścienie „przesuwały się” na zewnątrz — strefy bliżej centrum zyskiwały nowe funkcje, a dawne obszary centralne mogły ulegać przekształceniom (np. przejście z funkcji mieszkalnej na komercyjną).
Zastosowania i krytyka
Model Burgessa był jednym z pierwszych uporządkowanych opisów struktury miejskiej i do dziś bywa używany jako podstawowy schemat w nauczaniu geografii miast. Pozwala w prosty sposób zrozumieć zależności pomiędzy lokalizacją a ceną gruntów oraz mechanizmy segregacji społecznej w przestrzeni miejskiej. Jednak model ma istotne ograniczenia:
- Założenie jednorodnej, płaskiej przestrzeni: w rzeczywistości topografia, rzeki, jeziora czy linie kolejowe wpływają na układ miasta.
- Pominięcie roli transportu: rozwój środków komunikacji (transport samochodowy, tramwaje, metro) zmienia koszty dojazdu i może prowadzić do rozlewania się miasta wzdłuż tras (przykład: długie, wąskie sektory).
- Uproszczone traktowanie populacji jako „jednolitej masy”: model nie uwzględnia różnic kulturowych, etnicznych, zawodowych ani polityk planistycznych i zoningowych.
- Brak wieloogniskowości: wiele współczesnych aglomeracji ma kilka centrów usługowych i biznesowych (policentryzm), co podważa ideę jednego centralnego CBD.
- Nie tłumaczy procesów takich jak gentryfikacja, suburbanizacja czy decentralizacja przemysłu i usług.
Z tych powodów geograficy i urbaniści zaproponowali alternatywy i uzupełnienia, np. model sektorowy Homera Hoyta czy model wieloogniskowy (Harris i Ullman), które lepiej oddają wpływ transportu i istnienie kilku centrów funkcjonalnych.
Przykłady i współczesne znaczenie
Model Burgessa najlepiej tłumaczył strukturę miast przemysłowych początku XX wieku, takich jak Chicago — z silnym, zwartym centrum i strefami przejściowymi wokół zakładów przemysłowych. Współczesne miasta, szczególnie te rozwinięte motoryzacyjnie lub o planowaniu przestrzennym opartym na strefowaniu, częściej wykazują układy sektorowe lub policentryczne.
Mimo ograniczeń model stref koncentrycznych pozostaje wartościowym narzędziem dydaktycznym i punktem wyjścia do analizy przestrzennej. Pomaga zrozumieć podstawowe zależności ekonomiczno-przestrzenne oraz mechanizmy segregacji społecznej w mieście, pod warunkiem że jego uproszczenia zostaną uzupełnione o dodatkowe czynniki (transport, topografia, polityka miejska, globalizacja).
Model ten ma również pewne problemy, na przykład: brak uwzględnienia wpływu transportu i technologii, jednorodność założeń przestrzennych, nieuwzględnianie polityk planistycznych i różnorodności społecznej oraz niemożność oddania wieloogniskowych struktur współczesnych aglomeracji.
Powiązane strony
- Plan sieciowy
- Model sektorowy
- Model wielojądrowy (Multiple Juclei)
- Linearny model miasta
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest model strefy koncentrycznej?
O: Model strefy koncentrycznej, znany również jako model Burgessa, jest modelem, który wyjaśnia, w jaki sposób rozwija się osada, taka jak miasto.
P: Kto opracował model strefy koncentrycznej?
O: Model strefy koncentrycznej został opracowany przez Ernesta W. Burgessa w latach 1925-1929.
P: Co było inspiracją Ernesta W. Burgessa do opracowania modelu strefy koncentrycznej?
O: Ernest W. Burgess przyjrzał się rozwojowi Chicago pod koniec XIX i na początku XX wieku, dokąd w tym czasie przeniosło się wiele osób.
P: Co zaobserwował Ernest W. Burgess, analizując rozwój Chicago?
O: Ernest W. Burgess zauważył, że pewne grupy ludzi miały tendencję do zamieszkiwania w pewnych strefach miasta, co wyjaśnił za pomocą modelu.
P: Jakie były różne strefy miasta według modelu stref koncentrycznych?
O: Różne strefy miasta według modelu stref koncentrycznych to Centralna Dzielnica Biznesowa, strefa mieszanego użytkowania z budynkami handlowymi i mieszkalnymi, domy mieszkalne niskiej klasy (później nazwane wewnętrznymi przedmieściami), strefy mieszkalne wyższej klasy (później nazwane zewnętrznymi przedmieściami) oraz strefa dojazdów do pracy.
P: Jak według modelu stref koncentrycznych mieszkali bogatsi ludzie w stosunku do centrum miasta?
O: Zgodnie z modelem stref koncentrycznych, ludzie bogatsi mieszkali raczej dalej od centrum miasta.
P: Jakie są problemy z modelem strefy koncentrycznej?
O: Niektóre problemy związane z modelem strefy koncentrycznej polegają na tym, że nie uwzględnia on innych czynników, które mogą wpływać na to, gdzie ludzie wybierają miejsce zamieszkania, takich jak rasa i pochodzenie etniczne, a także na tym, że współczesne miasta mogą nie podążać za tymi samymi wzorcami, które sugeruje model.
Przeszukaj encyklopedię