AlegsaOnline.com

Burke i Hare: morderstwa West Port w Edynburgu (1827–1828)

Burke i Hare: szokująca historia morderstw West Port w Edynburgu (1827–1828) — handel zwłokami, skandal anatomii, procesy i geneza terminu „burking”.

Autor: Leandro Alegsa

19-03-2026

Morderstwa Burke i Hare (znane też jako morderstwa West Port) były seryjnymi morderstwami popełnionymi w Edynburgu, Szkocja, od listopada 1827 do października 1828 roku. Sprawa wywołała ogromne poruszenie publiczne i przyczyniła się do zmiany przepisów dotyczących dostarczania zwłok do celów naukowych.

Sprawcy i ofiary

Morderstw dokonali irlandzcy imigranci William Burke i William Hare. Sprzedali oni zwłoki swoich ofiar lekarzowi-anatomowi dr Robertowi Knoxowi, konserwatorowi Muzeum Anatomii Porównawczej w Edynburgu. Knox był członkiem Royal Society i nauczycielem anatomii dla studentów medycyny; potrzebował więc ciał do sekcji i wykładów.

Do wspólników morderców należała partnerka Burka, Helen McDougal, oraz żona Hare'a, Margaret Laird. Ofiary to w większości osoby ubogie, bezdomne lub samotne — lokatorzy i osoby narażone społecznie, których zidentyfikowanie i śledztwo było utrudnione. Dokładna liczba zabitych bywa różnie podawana w źródłach; historycy zwykle uznają, że para sprzedała na potrzeby sekcji co najmniej 16 ciał.

Metoda zabójstw i pojęcie "burking"

Burke i Hare zabijali w sposób mający nie pozostawiać śladów przemocy — głównie przez duszenie lub gnębienie, tak aby zwłoki nadawały się do badań anatomicznych bez widocznych obrażeń. Od ich metody dławienia pochodzi termin burking — oznaczający celowe dławienie, a w przenośni ciche tłumienie lub zduszenie (np. opozycji). Zbrodnie były popełniane w dzielnicy West Port, gdzie znajdowało się mieszkanie, z którego zwłoki były przekazywane zakontraktowanemu anatomowi.

Aresztowanie, proces i wyrok

W końcu 1828 roku jedna z potencjalnych ofiar zdołała zwrócić uwagę sąsiadów, co doprowadziło do śledztwa i aresztowań. William Hare zgodził się zeznawać przeciwko Burke'owi w zamian za immunitet (tzw. "king's evidence"). Burke został osądzony i skazany na śmierć; 28 stycznia 1829 roku stracono go przez powieszenie. Po egzekucji jego ciało zostało poddane publicznej sekcji — w tamtym czasie miało to charakter zarówno karno-medialny, jak i edukacyjny — i częściowo eksponowane jako przestroga.

Helen McDougal była sądzona jako domniemana współwinna, lecz nie uzyskano dostatecznych dowodów skazujących; podobnie rolę innych współpracowników oceniano indywidualnie. Hare, który zeznawał przeciwko Burke'owi, uniknął kary śmierci dzięki porozumieniu z prokuraturą; w praktyce jego los po procesie był niejasny — według różnych relacji zmarł w późniejszych latach w niepewnych okolicznościach.

Reakcja społeczna i długofalowe skutki

Skandal i wzburzenie opinii publicznej związane z handlem ciałami i morderstwami w West Port przyczyniły się do zmian prawnych oraz moralnej debaty nad pozyskiwaniem materiału anatomicznego. Powszechny gniew wobec procederu i obaw o bezpieczeństwo grobów i osób najbardziej narażonych był jednym z czynników, które w kolejnych latach doprowadziły do nowelizacji prawa regulującego dostęp do zwłok w Wielkiej Brytanii (m.in. zmiany prowadzące do uchwalenia Anatomy Act w 1832 roku).

Rola dr Knoxa i kontrowersje

Robert Knox nie został formalnie oskarżony o współudział w zabójstwach; jednak jego gotowość do przyjmowania i wypłacania pieniędzy za zwłoki oraz bliskie powiązania z dostawcami ciał wywołały silną krytykę. Krytycy twierdzili, że środowisko naukowe i zapotrzebowanie na material anatomiczny stworzyły zachęty dla przestępców i przyczyniły się pośrednio do tragedii.

Dziedzictwo

Sprawa Burke'a i Hare'a stała się symbolem ciemnej strony XIX‑wiecznej anatomii i handlu zwłokami.
Termin "burking" wszedł do języka angielskiego jako określenie dławienia i tłumienia.
Publiczny skandal przyczynił się do reform prawnych regulujących legalne źródła zwłok do badań medycznych.

Przypadek Burke’a i Hare’a pozostaje przedmiotem badań historyków, literatury i kultury popularnej — był inspiracją dla książek, sztuk teatralnych, artykułów i filmów, będąc jednym z najsłynniejszych kryminalnych epizodów w historii Edynburga.

William Burke i William Hare, na zdjęciu podczas procesu Burke'a

Burke

Zając

Zmartwychwstańcy

Od 1826 do 1840 roku Knox prowadził szkołę anatomii Barclaya na Surgeon's Square w Edynburgu. Był najpopularniejszym wykładowcą anatomii w Szkocji, ale w jego klasie zawsze brakowało ciał do sekcji.

Zanim ustawa o anatomii z 1832 roku poszerzyła ofertę, jedynymi legalnymi dostawcami zwłok do celów anatomicznych w Wielkiej Brytanii były osoby skazane na śmierć i poddane sekcji przez sąd. Prowadziło to do niedoboru legalnych obiektów do sekcji. Niedobór ten stał się poważniejszy, ponieważ wzrosło zapotrzebowanie na szkolenie studentów medycyny, a liczba egzekucji spadła.

W swojej szkole Knox od początku borykał się z tym problemem, ponieważ po 1815 roku Królewskie Kolegia zwiększyły zakres nauki anatomii w programie studiów medycznych. Gdyby nauczał według tak zwanej "metody francuskiej", proporcje musiałyby zbliżyć się do jednego trupa na ucznia. W konsekwencji, body-snatching stał się tak powszechny, że nie było niczym niezwykłym dla krewnych i przyjaciół kogoś, kto właśnie zmarł, aby pilnować ciała przed i po pochówku, aby zapobiec jego zabraniu.

W listopadzie 1827 roku William Hare rozpoczął nową karierę, gdy przez przypadek zmarł mu zadłużony lokator. Za dostarczenie ciała do Knoxa zapłacono mu £7.10/- (siedem funtów i dziesięć szylingów). Teraz Burke i jego wspólnik Hare zaczęli regularnie mordować włóczęgów i pijaków. Po kolejnych 16 transakcjach, które stały się znane jako Morderstwa w Zachodnim Porcie, 2 listopada 1828 roku Burke i Hare zostali złapani. Całe miasto ogarnęło przerażenie, podsycane przez ballady, broadsidy i gazety, na temat straszliwych czynów Burke'a i Hare'a. Hare zwrócił Kingowi dowody, a Burke'a powieszono, poddano sekcji i wystawiono na widok publiczny.

Burke to rzeźnik, Hare to złodziej,
Knox to chłopiec, który kupuje wołowinę!

Knox nie został postawiony w stan oskarżenia, co oburzyło wielu mieszkańców Edynburga. Jego dom został zaatakowany przez tłum, a okna zostały wybite. Komisja Królewskiego Towarzystwa Edynburskiego oczyściła go z winy, ale nie zapomniano o jego udziale w tej sprawie i wielu było wobec niego ostrożnych.

Odkrycie i proces

Ostatnią ofiarą była Marjory Campbell Docherty. Burke zwabił ją do pensjonatu twierdząc, że jego matka również była Docherty. Musiał poczekać z zabiciem jej, ponieważ lokatorzy James i Ann Gray byli obecni. Grayowie wyszli na noc, a sąsiedzi usłyszeli odgłosy walki.

Następnego dnia Ann Gray, która wróciła, nabrała podejrzeń, gdy Burke nie pozwolił jej podejść do łóżka, na którym zostawiła pończochy. Kiedy Grayowie zostali sami w domu, sprawdzili łóżko i znaleźli pod nim ciało Docherty'ego. W drodze, by zawiadomić policję, natknęli się na McDougala, który próbował ich przekupić ofertą 10 funtów tygodniowo. Odmówili.

Burke i Hare wynieśli ciało z domu przed przybyciem policji. Jednak podczas przesłuchania Burke twierdził, że Docherty wyszedł o 7:00 rano, a McDougal, że wyszła wieczorem. Policja aresztowała ich. Anonimowy donos doprowadził ich do klasy Knoxa, gdzie znaleźli ciało Docherty'ego, które zidentyfikował James Gray. Wkrótce potem aresztowano Williama i Margaret Hare. Szał morderstw trwał dwanaście miesięcy.

Pytania i odpowiedzi

P: Czym były morderstwa Burke'a i Hare'a?

A: Morderstwa Burke'a i Hare'a to seryjne morderstwa w Edynburgu, w Szkocji, dokonane przez irlandzkich imigrantów Williama Burke'a i Williama Hare'a w okresie od listopada 1827 r. do 31 października 1828 r.

P: Jak Burke i Hare zarabiali na tych morderstwach?

O: Burke i Hare sprzedali zwłoki swoich 17 ofiar dr Robertowi Knoxowi, który był członkiem Royal Society i wykładowcą anatomii człowieka dla edynburskich studentów medycyny.

P: Kim był dr Robert Knox?

O: Dr Robert Knox był członkiem Royal Society i konserwatorem Muzeum Anatomii Porównawczej w Edynburgu. Był również nauczycielem anatomii człowieka dla edynburskich studentów medycyny.

P: Dlaczego dr Knox potrzebował ciał do sekcji dla swoich studentów?

O: Dr Knox potrzebował ciał do sekcji dla swoich studentów w ramach ich edukacji medycznej.

P: Kim byli wspólnicy Burke'a i Hare'a w morderstwach?

O: Kochanka Burke'a, Helen McDougal, i żona Hare'a, Margaret Laird, były współwinne morderstw popełnionych przez Burke'a i Hare'a.

P: Jakie jest znaczenie słowa "burking"?

O: "Burknięcie" odnosi się do czynności celowego zaduszenia kogoś i, bardziej ogólnie, do cichego stłumienia czegoś.

P: W jaki sposób metoda zabijania stosowana przez Burke'a i Hare'a została skojarzona ze słowem "burking"?

O: Słowo "burkowanie" stało się związane z metodą zabijania stosowaną przez Burke'a i Hare'a, ponieważ celowo dusili oni swoje ofiary, aby uzyskać świeże zwłoki do lekcji anatomii dr Knoxa.