Aulus Vitellius Germanicus (ur. 24 września 15, zm. 22 grudnia 69) był rzymskim cesarzem i generałem, panującym przez blisko osiem miesięcy — od połowy kwietnia do grudnia 69 roku n.e. Został ogłoszony cesarzem po gwałtownej kolejności zmian na tronie: najpierw obalenie i zabójstwo Galby, a następnie krótkie panowanie Marcusa Salviusa Otho. Te wydarzenia miały miejsce w czasie wojny domowej znanej jako Rok Czterech Cesarzy. Przyjął przydomek Germanicus zamiast tradycyjnego tytułu Caesar, który w wielu środowiskach osłabił swój prestiż po rządach cesarza Nero.

Młodość i kariera wojskowa

Pochodził z zamożnej i wpływowej rodziny rzymskiej; jego ojcem był Lucjusz Vitelliusz, który zajmował ważne stanowiska za panowania dynastii julijsko-klaudyjskiej. Aulus Vitellius rozwijał karierę w armii i administracji; najbardziej znany był jako dowódca legionów nad Renem, gdzie zyskał lojalność żołnierzy stacjonujących w prowincjach germańskich. Dzięki tej pozycji miał bezpośredni dostęp do sił, które dwa razy w ciągu roku 69 zdecydowały o losie cesarza.

Droga do władzy w Roku Czterech Cesarzy

W marcu/kwietniu 69 r. legiony stacjonujące w Germanii proklamowały Vitelliusza cesarzem. Po krótkich starciach władzę w Rzymie sprawował najpierw Otho, ale w bitwie pod Bedriacum (kwiecień 69) oddziały witeliuszowskie pokonały wojska Otho. Zwycięstwo to i samobójstwo Otho umożliwiły Vitelliuszowi marsz do Rzymu i objęcie tronu. Jego wstąpienie było jednym z etapów gwałtownej niestabilności politycznej, która charakteryzowała ten rok.

Panowanie

Panowanie Vitelliusza trwało krótko i było naznaczone kilkoma cechami:

  • Rządy oparte na wsparciu wojskowym: jego pozycja opierała się przede wszystkim na lojalności legionów z Germanii.
  • Kwestie finansowe: Vitelliusz musiał wypłacać wojsko i nagrody za poparcie, co powiększało obciążenia skarbu państwa.
  • Konflikty wewnętrzne i nominacje: obsadzał urzędy osobami lojalnymi wobec siebie, co budziło opór części senatu i klasy rzymskiej.
  • Impresja starożytnych źródeł: pisarze tacy jak Tacitus, Suetoniusz i Kasjusz Dion przypisują mu skłonność do rozrzutności i rozwiązłości — opisy te bywają jednak przesadzone i nacechowane wrogością wobec obalonego władcy.

Upadek i śmierć

W międzyczasie w prowincjach wschodnich armie i dowództwo poparły pretendentura Wespazjana. Legiony z prowincji wschodnich (m.in. z Judei) i ich zwolennicy, kierowani przez dowódców takich jak Antoniusz Primus i polityków wspierających Wespazjana (np. Mucianus), ruszyli na Italię. W październiku 69 r. wojska te pokonały siły wierne Vitelliuszowi w drugiej bitwie pod Bedriacum (Cremona). Po serii porażek Vitelliusz wrócił do Rzymu, gdzie jego przeciwnicy przeprowadzili przejęcie władzy. Został schwytany i zabity 22 grudnia 69 r.; jego ciało było według świadectw starożytnych brutalnie znieważone.

Ocena historyczna i źródła

Życie i panowanie Vitelliusza znamy głównie z relacji starożytnych historyków: przede wszystkim z dzieł Tacitusa, Suetoniusza i Kasjusza Diona. Ich relacje często przedstawiają go w negatywnym świetle — podkreślają skłonność do obżarstwa, luksusu i brak stałości politycznej. Współcześni historycy starają się jednak odróżnić przesadzone opisy charakteru od realnych problemów instytucjonalnych Rzymu w okresie wojny domowej: krótki czas panowania, opieranie się na lojalności legionów oraz presja militarna ze wschodu i północy miały kluczowy wpływ na losy Vitelliusza.

Choć pozostaje postacią kontrowersyjną, Vitelliusz jest istotnym elementem zrozumienia chaosu Roku Czterech Cesarzy i procesu, który ostatecznie doprowadził do ustanowienia dynastii flawijskiej pod rządami Wespazjana.