Gustaw III — król Szwecji (1746–1792): życie i rządy
Gustaw III — król Szwecji (1746–1792): życie, reformy, sukcesy i dramatyczna śmierć. Poznaj biografię, politykę i wpływ na historię Szwecji.
Gustaw III (24 stycznia [O.S. 13 stycznia] 1746 - 29 marca 1792) był królem Szwecji od 1771 r. do chwili, gdy został rozstrzelany w 1792 r. Był najstarszym synem króla Adolfa Fryderyka i królowej Louise Ulriki, która była siostrą Fryderyka Wielkiego, króla Prus.
Wczesne życie i wychowanie
Urodził się w Sztokholmie i od młodości znajdował się pod wpływem oświeceniowych idei, które propagowała zwłaszcza jego matka, bogato wykształcona Louise Ulrika. Otrzymał staranne wychowanie, kształcono go w duchu literatury, historii i polityki. W 1766 r. poślubił księżniczkę duńską Sofię Magdalenę (Zofia Magdalena), małżeństwo miało przerywane, lecz doczekało się syna, przyszłego króla Gustawa IV Adolfa (ur. 1 listopada 1778).
Panowanie i przewrót 1772
Po śmierci ojca w 1771 r. Gustaw objął tron w czasie, gdy Szwecja była rządzona przez system parlamentarno‑factionalny znany jako „Epoka Wolności” (1718–1772), w którym realną władzę sprawował Riksdag i rywalizujące stronnictwa (tzw. hattar i möss). Niezadowolony z ograniczeń roli monarchy, Gustaw przeprowadził w 1772 r. bezkrwawy przewrót pałacowy, po którym uchwalono konstytucję z 1772 r. — przywracającą znaczące uprawnienia królewskie i umacniającą pozycję władcy.
Reformy wewnętrzne
Gustaw III prowadził politykę określaną często jako „oświeceniowy despotyzm”. Wprowadzał reformy mające na celu modernizację administracji, poprawę finansów państwa i ograniczenie przywilejów szlachty. W 1789 r. wydał Akt Unii i Bezpieczeństwa (Union och säkerhet), który jeszcze bardziej scentralizował władzę królewską, osłabiając wpływy arystokracji i otwierając niektóre stanowiska urzędowe dla osób spoza szlachty. Reformy te budziły duży sprzeciw części elit i doprowadziły do silnych konfliktów politycznych.
Polityka zagraniczna i wojna z Rosją
Gustaw III aktywnie prowadził politykę zagraniczną, próbując przywrócić wpływy Szwecji nad Bałtykiem i ograniczyć dominację Rosji. W 1788 r. zainicjował konflikt z Rosją (wojna szwedzko‑rosyjska 1788–1790), podyktowany częściowo pragnieniem wzmocnienia autorytetu wewnętrznego. Pomimo początkowych trudności, Szwedom udało się odnieść zwycięstwo morskie w drugiej bitwie pod Svensksund (9–10 lipca 1790 r.), a konflikt zakończył się traktatem w Värälä (1790), który w zasadzie przywrócił status quo ante.
Kultura i mecenat
Gustaw III był gorliwym mecenasem sztuki i kultury; jego panowanie nazywane bywa „epoką gustawiańską”. Założył m.in. Szwedzką Akademię (Svenska Akademien) w 1786 r., wspierał operę, teatr i muzykę oraz rozwój literatury i sztuk pięknych. W Sztokholmie powstały instytucje kulturalne, które do dziś kształtują szwedzkie życie artystyczne. Styl architektoniczny i wnętrzarski tamtego okresu, zwany stylem gustawiańskim, do dziś bywa ceniony za elegancję i klasycyzm.
Zamach i śmierć
Rządy Gustawa III, zwłaszcza po 1789 r., wywoływały silny sprzeciw wśród części arystokracji i żołnierzy. W nocy z 16 na 17 marca 1792 r. podczas maskaradowego balu w Operze Królewskiej w Sztokholmie król został postrzelony przez spiskowca Jakoba Johana Anckarströma. Ciężko ranny, Gustaw umierał przez kilka dni — zmarł 29 marca 1792 r. po komplikacjach spowodowanych raną. Anckarström został schwytany, skazany i stracony.
Ocena i dziedzictwo
Gustaw III jest postacią ambiwalentną w historii Szwecji: z jednej strony uważany jest za mecenasa kultury i modernizatora, który wprowadził wiele reform administracyjnych i promował życie artystyczne; z drugiej — za władcę autokratycznego, którego polityka wewnętrzna i zewnętrzna doprowadziły do konfliktów i osłabiły porozumienia z elitami. Jego panowanie pozostawiło trwały ślad w kulturze (teatr, opera, Akademia Szwedzka, styl gustawiański), jednocześnie zaś kontrowersyjne decyzje przyczyniły się do późniejszych napięć politycznych w kraju. Po jego śmierci tron objął syn, Gustaw IV Adolf, a ostateczne przemiany ustrojowe w Szwecji nastąpiły dopiero na początku XIX w.
Przeszukaj encyklopedię