Juan Evo Morales Aima (ur. 26 października 1959 r.) był prezydentem Boliwii od 2006 do 2019 roku. Jest rdzennym Amerykaninem Aymara, a pod względem politycznym jest lewicowcem. Jest założycielem i liderem partii politycznej Ruchu na rzecz Socjalizmu (MAS). Movimiento al Socialismo to jego hiszpańska nazwa.

Młodość i działalność związkowa

Urodzony w Oruro, Morales pochodzi z rodzinnego środowiska wiejskiego i przez wiele lat był działaczem związkowym reprezentującym plantatorów liścia koki (tzw. cocaleros). W latach 80. i 90. stał się rozpoznawalnym liderem ruchów społecznych sprzeciwiających się polityce antynarkotykowej promowanej przez Stany Zjednoczone, która — jego zdaniem — szkodziła tradycyjnym praktykom i interesom rolników. Liść koki (z którego wytwarza się kokainę) jest również ważną częścią boliwijskiej kultury i rytuałów, co Morales podkreślał w debacie publicznej.

Droga do władzy

Morales zyskał popularność dzięki działalności społecznej i politycznej, co przełożyło się na jego wybór do organów przedstawicielskich. Choć w 2002 r. nie odniósł sukcesu w wyborach do Kongresu, jego pozycja polityczna rosła, a w 2005 r. wygrał wybory prezydenckie. 22 stycznia 2006 r. objął urząd prezydenta Boliwii. Jego partia ogłosiła, że jest pierwszą tubylczą osobą, która została prezydentem Boliwii; krytycy wskazywali jednak na jego mieszane pochodzenie (mestizo) i przypominali wcześniejszych przywódców o podobnych korzeniach. Niemniej Morales jest powszechnie uznawany za pierwszego prezydenta wywodzącego się z kultury rdzennych ludów Boliwii, który świadomie promował ich języki i obyczaje.

Polityka wewnętrzna i gospodarcza

Jako prezydent Morales realizował programy o charakterze socjaldemokratycznym i nacjonalistycznym. Najważniejsze elementy jego polityki to:

  • Nacjonalizacje i kontrola zasobów — rząd przejął większą kontrolę nad sektorami gazu ziemnego i ropy, renegocjując warunki umów z zagranicznymi firmami, by uzyskać wyższe dochody państwa.
  • Programy społeczne — wprowadzenie transferów socjalnych, programów na rzecz ubogich i wsparcie dla edukacji i ochrony zdrowia, co przyczyniło się do spadku poziomu ubóstwa i redukcji nierówności.
  • Konstytucja i polityka tożsamościowa — w 2009 r. przyjęto nową konstytucję, w której Boliwia została nazwana Plurinational State of Bolivia, co formalnie uznało wielonarodowy i wielokulturowy charakter państwa oraz przyznało większe prawa rdzennym społecznościom.
  • Polityka wobec koki — Morales promował rozróżnienie między tradycyjnym użyciem liścia koki a handlem kokainą, wspierając legalne uprawy w celach kulturowych i leczniczych, a jednocześnie sprzeciwiając się międzynarodowym operacjom antynarkotykowym, które jego zdaniem były szkodliwe dla rolników.

Sojusze międzynarodowe i retoryka

Morales współpracował i budował relacje z innymi lewicowymi liderami w Ameryce Południowej, takimi jak Rafael Correa (Ekwador) czy Nestor Kirchner (Argentyna). Był krytyczny wobec polityki USA w regionie, otwarcie kontestował działania kolejnych prezydentów amerykańskich i sprzeciwiał się ingerencji zewnętrznej w sprawy suwerenności Boliwii.

Kwestie konstytucyjne i reelekcja

W 2016 r. Morales próbował wprowadzić poprawkę do konstytucji umożliwiającą ubieganie się o kolejną kadencję w 2019 r. Referendum w tej sprawie przegrało, co wielu postrzegało jako sygnał sprzeciwu wobec dążenia do przedłużenia władzy. W kolejnych latach jednak Trybunał Konstytucyjny orzekł, że zakaz reelekcji narusza prawa człowieka kandydata, co umożliwiło Moralesowi start w wyborach 2019 roku.

Kryzys wyborczy i dymisja w 2019 roku

W wyborach 20 października 2019 r. Morales uzyskał według oficjalnych wyników 47,1% głosów w pierwszej turze. Wyniki te zostały natychmiast zakwestionowane i stały się przyczyną szerokich protestów i napięć politycznych. OrganizacjaPaństwAmerykańskich opublikowała wstępny raport o "wyraźnych manipulacjach" w procesie wyborczym. W wyniku nasilenia protestów, opuszczenia wsparcia ze strony części policji oraz apelu wojska, Morales 10 listopada 2019 r. złożył rezygnację i opuścił kraj; najpierw otrzymał azyl w Meksyku, a później schronienie w Argentynie. Jego zwolennicy i część międzynarodowych obserwatorów nazywali te wydarzenia zamachem, podczas gdy inni podkreślali naruszenia procesu wyborczego.

Późniejsze losy i powrót

Po roku w Argentynie Morales zachował znaczący wpływ jako przywódca MAS i krytyk władz tymczasowych. W październiku 2020 r. partia MAS wygrała wybory prezydenckie, a jej kandydat Luis Arce został wybrany na prezydenta, co otworzyło drogę do powrotu Moralesa do Boliwii. W listopadzie 2020 r. Morales powrócił do kraju, zachowując pozycję wpływowego lidera politycznego.

Ocena dziedzictwa

Dziedzictwo Evo Moralesa jest złożone i kontrowersyjne. Do jego osiągnięć zalicza się m.in.:

  • znaczące programy społeczne i spadek ubóstwa,
  • renegocjację warunków wydobycia surowców i zwiększenie wpływów państwa z sektora energetycznego,
  • uznanie i wzmocnienie roli rdzennych narodów w konstytucji i polityce publicznej.

Jednocześnie był krytykowany za tendencje autorytarne, kontrowersje wokół reelekcji, spory z opozycją i część decyzji gospodarczych. Debata nad jego rolą w historii Boliwii trwa — dla jednych jest symbolem emancypacji rdzennych ludów i reform społecznych, dla innych przykładem przywódcy, który próbował zbyt długo utrzymać władzę.