Empedokles — filozof przedsokratejski, twórca teorii czterech żywiołów
Empedokles — grecki filozof przedsokratejski z Agrigentum, twórca teorii czterech żywiołów, opisał siły Miłości i Walki oraz popierał reinkarnację.
Empedokles był greckim filozofem przedsokratejskim, który żył w Agrigentum (Akragas), greckiej kolonii na Sycylii, około połowy V wieku p.n.e. (daty życia są niepewne i zwykle podawane orientacyjnie jako ok. 490–430 p.n.e.). Był postacią nietypową: łączył działalność filozoficzną z rolą przywódcy politycznego, kapłana i — według tradycji — cudotwórcy.
Główne tezy i kosmologia
Filozofia Empedoklesa najbardziej znana jest z sformułowania kosmogenicznej teorii czterech klasycznych pierwiastków (zwanych u niego korzeniami): ziemi, powietrza, ognia i wody. Uważał, że wszystkie rzeczy składają się z tych niezmiennych i wiecznych składników oraz że zmiany w przyrodzie wynikają nie z powstawania czy zanikania materii, lecz z ich łączenia i rozdzielania.
Mechanizm tych przemian wyjaśniał przez działanie dwóch przeciwstawnych sił: Miłości (Philia), która scalała i łączyła elementy, oraz Wrogości lub Walki (Neikos/Eris), która je rozdzielała. Ruchy tych sił miały tworzyć cykliczny porządek kosmiczny: fazy zdominowane przez Miłość prowadziły do jedności i harmonii, fazy zdominowane przez Walkę — do rozdzielenia i różnicowania. To podejście stworzyło obraz świata jako procesu powtarzających się cykli mieszania i rozdzielania elementów.
Biologia, percepcja i pochodzenie życia
Empedokles zajmował się także zagadnieniami dotyczącymi pochodzenia i rozwoju życia. W jednym ze swoich fragmentów sugerował, że różne części ciał (np. ręce, oczy, głowy) mogły powstawać oddzielnie i łączyć się przypadkowo; tylko sprawne i użyteczne połączenia przetrwałyby, co niektórzy komentatorzy widzą jako wczesną formę myśli przypominającej selekcję naturalną (choć nie była to teoria ewolucyjna w współczesnym sensie).
W kwestii percepcji twierdził, że przedmioty emitują pewne effluencje lub cząstki, które oddziałują z organami zmysłów; dzięki temu możliwe jest poznanie świata zewnętrznego. Jego poglądy na temat biologii i fizjologii łączyły elementy spekulacji przyrodniczych z obserwacją i analogią.
Wpływy religijne i etyczne
Pozostając pod wpływem pitagorejczyków, Empedokles głosił doktrynę metempsychozy (wędrówki dusz, reinkarnacji) oraz praktyki ascetyczne i oczyszczające. W jego systemie pojawiają się elementy mistyczne i misteryjne — pisał zarówno o oczyszczeniach, jak i o środkach prowadzących do zbawienia duszy. Z tego powodu bywał przedstawiany jako mędrzec-celebryta, kapłan czy uzdrowiciel.
Dzieła i styl
Empedokles jest powszechnie uważany za jednego z ostatnich greckich myślicieli, którzy zapisywali swoje idee wierszem. Do nas dotarły fragmenty jego poezji filozoficznej, przede wszystkim utworu znanego jako O naturze (Peri Physeos) oraz części związanej z oczyszczeniami i praktykami religijnymi (zwanej czasem Purificationes). Fragmenty te zachowały się w większym stopniu niż u wielu innych filozofów presokratejskich, dzięki cytowaniom u późniejszych autorów. Jego język łączył terminologię przyrodniczą z poetycką metaforą, co czyniło teksty zarówno teoretycznymi, jak i literackimi.
Recepcja i legenda o śmierci
Postać Empedoklesa i jego poglądy były szeroko komentowane przez starożytnych autorów, m.in. przez Diogenesa Laertiosa i Diodorosa Siculusa, którzy przekazali liczne anegdoty i fragmenty. Jego koncepcje wpłynęły na dalszy rozwój filozofii przyrody — dyskutowali je i krytykowali później m.in. Platon i Arystoteles, a idee o pierwiastkach przetrwały w różnych odmianach przez całe antyczne oraz średniowieczne myślenie przyrodnicze.
Śmierć Empedoklesa została zmitologizowana: według najbardziej znanych podań miał rzucić się do krateru wulkanu Etna, aby udowodnić swoją boskość, albo — bardziej prozaicznie — zginąć w wyniku choroby lub wypadku; legenda o pozostawionej na brzegu Etna brązowej sandale (której znalezienie miało świadczyć o samopofrzywnaniu) pojawia się w wielu wersjach. Te opowieści były później inspiracją dla artystów i pisarzy, którzy przedstawiali Empedoklesa jako mędrca tragicznego, łączącego naukę z mistycyzmem.
Znaczenie
Empedokles pozostaje ważną postacią w historii filozofii i nauki jako autor systemu, który po raz pierwszy w zachodniej tradycji łączył stałe „korzenie” materii z dynamicznymi siłami łączącymi i rozdzielającymi oraz jako twórca poetyckiego stylu przekazu filozoficznego. Jego idee o czterech elementach i dwóch siłach oddziaływały na późniejsze teorie przyrody i antropologiczne spekulacje przez wiele stuleci.
Pytania i odpowiedzi
Q: Kim był Empedokles?
O: Empedokles był greckim filozofem przedsokratejskim, który żył w Agrigentum, greckiej kolonii na Sycylii.
P: Z czego najbardziej znana jest filozofia Empedoklesa?
O: Filozofia Empedoklesa jest najbardziej znana z tego, że jest źródłem kosmogenicznej teorii czterech klasycznych elementów w świecie zachodnim.
P: Jakie moce proponował Empedokles?
O: Empedokles zaproponował moce zwane Miłością i Walką, które działałyby jako siły powodujące mieszanie i rozdzielanie żywiołów.
P: Czego dotyczyły fizyczne spekulacje Empedoklesa i historia wszechświata?
O: Fizyczne spekulacje Empedoklesa były częścią historii wszechświata, która dotyczyła również pochodzenia i rozwoju życia.
P: Jaką doktrynę popierał Empedokles?
O: Empedokles popierał doktrynę reinkarnacji, na którą wpływ mieli pitagorejczycy.
P: W jaki sposób śmierć Empedoklesa jest przedstawiana w starożytnych pismach?
O: Śmierć Empedoklesa została zmitologizowana przez starożytnych pisarzy i była przedmiotem wielu zabiegów literackich.
P: Dlaczego niektóre prace Empedoklesa są nadal dostępne?
O: Niektóre z dzieł Empedoklesa są nadal dostępne, bardziej niż w przypadku jakiegokolwiek innego presokratejskiego filozofa, ponieważ jest on powszechnie uważany za ostatniego greckiego filozofa, który zapisał swoje idee wierszem.
Przeszukaj encyklopedię