Elkanah Settle — angielski poeta i dramaturg (1648–1724)

Elkanah Settle (ok. 1648–1724) był angielskim poetą i dramaturgiem. Urodził się w Dunstable, Bedfordshire, w Anglii, jako syn Josiasa Settle. W 1666 r. uczęszczał do Trinity College w Oksfordzie, lecz nie uzyskał dyplomu. Pochodził z rodziny średniozamożnej; edukacja w Oksfordzie otworzyła mu drogę do świata teatralnego i literackiego Londynu.

Twórczość dramatyczna i poetycka

Do najwcześniejszych i najbardziej znanych utworów Settle'a należy tragedia Kambyzes, król Persji (1667). Sztuka ta jest ważna w historii angielskiego teatru jako jedna z pierwszych, w których punkt kulminacyjny wzbogacono muzyką oryginalnie skomponowaną do sceny. Uważa się też, że wydanie tej sztuki było jednym z pierwszych w Anglii ilustrowanych druków — dlatego bywa wymieniana w kontekście wczesnej historii ilustracjami w publikacjach teatralnych.

Największy komercyjny sukces Settle'a przyniosła jednak późniejsza sztuka — szczególnie głośna w swoim czasie — oraz liczne poematy okolicznościowe i panegiryki. Jego dramaty cechowały się bogatą scenografią i rozbudowanymi efektami widowiskowymi, co przyciągało widzów, lecz także wzbudzało krytykę ze strony konkurentów literackich. Settle pisał również teksty polityczne i publicystyczne, często reagujące na bieżące wydarzenia.

Działalność polityczna i życie publiczne

W okresie burzliwych sporów politycznych końca XVII wieku Settle na krótko zaangażował się w politykę, podejmując satyryczne i propagandowe utwory. W czasie debaty nad sukcesją katolickiego Jakuba II na tronie – okresu tzw. kryzysu sukcesyjnego – przez krótki czas służył w armii Jakuba II. Po upadku jego popularności na scenie politycznej i teatralnej Settle stopniowo wycofał się z aktywnej działalności publicznej.

Późniejsze lata i legenda upadku

W 1691 r. został mianowany poetą miejskim Londynu (poeta miejsk), co dawało mu pewien prestiż i okazjonalne dochody z obchodów miejskich. Pomimo tego z upływem lat jego reputacja literacka osłabła, a nowe gusty teatralne i konkurencja sprawiły, że coraz rzadziej wystawiano jego sztuki.

Swego rodzaju legendą otacza się jego późniejsze losy: podaje się, że swoje ostatnie dni spędził jako ubogi brat w zakonie kartuzów, a także że bywał widziany na ulicznych jarmarkach w zielonym skórzanym stroju, występując jako smok. Część tych relacji ma charakter anegdotyczny i może być przesadzona, lecz oddają one powszechne przekonanie o upadku i biedzie, w jakiej miał zakończyć życie. Zmarł w 1724 roku.

Znaczenie i spuścizna

Elkanah Settle pozostaje postacią interesującą z punktu widzenia historii teatru i literatury XVII wieku. Był autorem, który potrafił trafiać w ówczesne gusta widowni, wprowadzał elementy muzyczne i widowiskowe do teatru oraz aktywnie uczestniczył w debacie publicznej. Jego kariera — od szybkiego sukcesu do upadku — ilustruje zmienność losów twórców w dobie Restauracji i wczesnego oświecenia.

Wybrane utwory i rodzaje twórczości:

• Kambyzes, król Persji (1667) — wczesna tragedia z elementami muzycznymi;
• duże widowiska dramatyczne i poematy okolicznościowe (m.in. głośne wystawienia i panegiryki z lat 1670–1690);
• pisma polityczne i satyryczne reagujące na bieżące spory.

Choć dziś Settle nie zajmuje miejsca w panteonie najwybitniejszych dramatopisarzy angielskich, jego prace są cennym źródłem informacji o praktykach wydawniczych, scenicznych i politycznych epoki oraz o relacjach między teatrem a życiem publicznym XVII-wiecznej Anglii.