Traktat z Lozanny (1923) — granice Turcji i spory o wyspy w Morzu Egejskim

Traktat z Lozanny (1923): jak ustalono granice Turcji i co kryją spory o wyspy w Morzu Egejskim — historia, kontrowersje i ryzyko konfliktu

Traktat z Lozanny został podpisany w 1923 roku, po wygranej przez Turcję wojnie grecko-tureckiej w latach 1919-22. Ustalił on granicę między współczesną Grecją a współczesną Turcją, jak również inne granice Turcji. Inne kraje, które podpisały ten traktat to Włochy, Francja, Wielka Brytania, Japonia, a także Królestwo Jugosławii.

Należy pamiętać, że Grecja i Turcja prowadziły spory, często koncentrujące się na pytaniu, do którego kraju należą niektóre (zwykle niezamieszkane) wyspy i skały na Morzu Egejskim. W 1987 i 1996 roku spory te niemal doprowadziły do konfliktu zbrojnego.

Geneza i główne postanowienia

Traktat z Lozanny, podpisany 24 lipca 1923 roku, był aktem prawnym kończącym okres rozbioru i traktatów narzuconych Imperium Osmańskiemu po I wojnie światowej (m.in. traktat z Sèvres z 1920 r.). Dokument ten uznawał suwerenność nowo powstałej Republiki Turcji nad Anatolią i Tracją Wschodnią oraz regulował granice lądowe z sąsiadami. Zniósł część uprzywilejowań (kapitulacji) obcych mocarstw oraz uregulował kwestie finansowe i odpowiedzialności państwa osmańskiego.

Traktat objął także postanowienia dotyczące reżimu Cieśnin (Cieśnina Dardanelejska i Bosfor). Początkowo przewidywał ich demilitaryzację i pewne mechanizmy międzynarodowego nadzoru; reżim ten został później zmieniony Konwencją z Montreux z 1936 roku, przywracając Turcji większą kontrolę nad cieśninami.

Wymiana ludności i ochrona mniejszości

W związku z porozumieniem w Lozannie zawarto też oddzielne ustalenia o wymianie ludności między Grecją i Turcją, które pociągnęły za sobą przymusowe przesiedlenia: w efekcie tych decyzji setki tysięcy, a łącznie ponad milion osób zostało zmuszonych do opuszczenia swoich dotychczasowych domów. Jednocześnie traktat zawierał gwarancje ochrony praw mniejszości religijnych i narodowych (z pewnymi wyjątkami, np. Grecy zamieszkali w Stambule i muzułmanie w Zachodniej Tracji objęci byli odrębnymi postanowieniami).

Granice morskie i spory w Morzu Egejskim

Chociaż Lozanna wyznaczyła granice lądowe, nie rozstrzygnęła w pełni wszystkich kwestii morskich w Morzu Egejskim. Niejasności dotyczyły m.in. przynależności mniejszych wysp i skał, zakresu wód terytorialnych, praw do szelfu kontynentalnego oraz statusu wysp objętych postanowieniami o demilitaryzacji. Te niezałatwione kwestie stały się źródłem sporów grecko‑tureckich w kolejnych dekadach.

Najpoważniejsze zaostrzenia konfliktu miały miejsce w latach 1987 i 1996. W 1996 roku doszło do kryzysu wokół dwóch niezamieszkanych skał znanych po grecku jako Imia (po turecku Kardak) — sytuacja ta niemal doprowadziła do bezpośredniej konfrontacji zbrojnej między Atenami i Ankarą. Źródłem sporów są także współczesne kwestie dotyczące praw do poszukiwań i eksploatacji złóż energetycznych, roszczeń do obszarów ekonomicznych, a także różnice w interpretacji międzynarodowego prawa morza. Dodatkowym czynnikiem komplikującym jest to, że Turcja nie jest stroną Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza (UNCLOS), co utrudnia uzgodnienie wspólnych reguł.

Znaczenie i współczesna aktualność

Traktat z Lozanny pozostaje podstawą prawną istnienia i granic współczesnej Turcji, ale wiele jego skutków było reinterpretowanych lub modyfikowanych w kolejnych porozumieniach międzynarodowych. Spory egejskie pokazują, że kwestie wysp, wód terytorialnych i uprawnień do zasobów morskich mają długotrwały charakter i wymagają stałego dialogu, mediacji i – tam gdzie to możliwe – rozstrzygnięć prawnych opartych na negocjacjach lub międzynarodowym arbitrażu.

W praktyce regulowanie sporów w regionie odbywa się poprzez rozmowy dwustronne, interwencje dyplomatyczne organizacji międzynarodowych oraz – okresowo – wzmożoną obecność wojskową, dlatego temat ten pozostaje istotny dla bezpieczeństwa i stabilności w basenie Morza Egejskiego.

Szukaj według litery