Szwedzka Akademia (Svenska Akademien) — historia, słowniki i Nobel

Członkowie i struktura

Akademia liczy 18 członków, zwanych potocznie „miejsce” lub „stolar” (często określani w języku szwedzkim jako De Aderton — „Osiemnaścioro”). Członkostwo tradycyjnie miało charakter dożywotni; po kryzysie z 2018 r. wprowadzono jednak zmiany statutowe, które umożliwiły rezygnację i uzupełnianie wakatów. Członkowie to zwykle wybitni pisarze, językoznawcy, humaniści i osoby publiczne związane z kulturą i literaturą. Akademia ma także stałego sekretarza (permanent secretary), administrację i bibliotekę oraz komisje zajmujące się m.in. nagrodami i słownikami.

Rola w przyznawaniu Nagrody Nobla

Od 1901 roku to właśnie Akademia decyduje o laureacie Literackiej Nagrody Nobla. Decyzję przygotowuje specjalna komisja wewnątrz Akademii, a pełne zgromadzenie członków podejmuje ostateczny wybór. Nagroda przyznawana jest ku czci Alfreda Nobla i honoruje dorobek literacki autora lub autorki. Laureat otrzymuje medal, dyplom oraz nagrodę pieniężną, a ceremonia wręczenia odbywa się corocznie w grudniu.

Akademia znalazła się w centrum międzynarodowej uwagi w 2018 r., kiedy to kryzys związany z oskarżeniami o nadużycia i konflikty interesów doprowadził do rezygnacji kilku członków i do przejściowych zmian w procedurach. W wyniku tych wydarzeń przyznanie Nagrody Nobla w dziedzinie literatury zostało przesunięte — w 2019 roku przyznano dwie nagrody (za rok 2018 i za rok 2019). Po kryzysie Akademia wprowadziła reformy statutowe, mające na celu zwiększenie przejrzystości i możliwości uzupełniania składu.

Słowniki i działalność językowa

Jednym z centralnych zadań Akademii jest ochrona i rozwój języka szwedzkiego — działanie określane w historycznym haśle jako troska o „czystość, siłę i wielkość” ("Svenska folkets renhet, styrka och höghet"). W praktyce realizuje to przede wszystkim poprzez wydawnictwa słownikowe i prace leksykograficzne:

• Svenska Akademiens ordlista (SAOL) — krótki, jednowoluminowy słownik ortograficzny i leksykalny, zawierający oficjalne formy i zalecenia dotyczące pisowni i odmiany. W 2015 r. ukazała się 14. edycja SAOL.
• Svenska Akademiens ordbok (SAOB) — rozbudowany, historyczny słownik języka szwedzkiego, porównywalny do Oxford English Dictionary. SAOB jest wielotomowy; pierwsza część została wydrukowana w 1898 roku, a w 2015 r. prace sięgały już haseł na literę „V”.

Poza słownikami Akademia publikuje prace naukowe, rekomenduje normy językowe oraz przyznaje stypendia i nagrody wspierające twórczość literacką i badania językowe.

Siedziba i uroczystości

Akademia spotyka się w budynku znanym jako Sztokholmski Gmach Giełdowy (Börshuset) na Stortorget w Gamla stan. Dolna kondygnacja pełniła historycznie funkcję giełdy handlowej (która później stała się giełdą), natomiast górne sale służyły do balów i zabaw. W 1786 r. sala balowa była jedną z nielicznych w Sztokholmie ogrzewanych i użytecznych zimą; to tam król udostępnił przestrzeń Akademii. W 1914 r. Akademia otrzymała prawo do korzystania z piętra jako swojej stałej siedziby. To tutaj odbywają się zebrania Akademii i zapadają między innymi decyzje dotyczące Nagrody Nobla. W budynku tym mieści się także część ekspozycji poświęconej Nagrodzie Nobla.

Znaczenie i dziedzictwo

Działalność Akademii Szwedzkiej uczyniła ją jedną z najważniejszych instytucji literackich na świecie. Poza przyznawaniem Nagrody Nobla i tworzeniem słowników, Akademia pełni rolę opiekuna kultury literackiej Szwecji, funduje nagrody i stypendia oraz uczestniczy w debacie o normach językowych. Akademia Szwedzka jest jedną z Królewskich Akademii Szwecji i pozostaje ważnym punktem odniesienia dla badaczy, pisarzy i czytelników.