Chhatrapati Sziwadżi Maharadż (1630–1680) — założyciel dynastii Maratha

Wczesne życie i początki działalności wojskowej

Sziwadżi urodził się w Forcie Shivneri w Maharashtra 19 lutego 1630 roku. Już jako nastolatek wyróżniał się zdolnościami wojskowymi i politycznymi: około 15–16 roku życia przejął kontrolę nad Forte Torna (Torna), co było jego pierwszym większym sukcesem militarnym. W latach następnych prowadził działania przeciwko sułtanatowi Bijapur (rodzina Adil Shahi), przejmując liczne fortece i rozbudowując siatkę umocnień, które stały się trzonem jego władzy.

Taktyka i organizacja państwa

Sziwadżi rozwinął mobilny sposób prowadzenia działań wojennych (tzw. guerrilla — ganimi kava), wykorzystując znajomość terenu, szybkie ataki i sieć fortów. Zainwestował także w budowę floty i obronę wybrzeża, aby chronić handel morski i przeciwdziałać piractwu. Jego rządy cechowała dbałość o sprawne instytucje: powołał radę ministrów (Ashta Pradhan), wprowadził porządek administracyjny i reformy podatkowe, wspierał rolnictwo i rozwój lokalnych rynków.

Konflikty z sąsiadami i więzienie w Agrze

Sziwadżi stał się ważnym przeciwnikiem zarówno miejscowych sułtanatów, jak i Imperium Wielkich Mogołów. Jego stosunek do władzy Mogołów, a zwłaszcza do Mughala cesarza Aurangzeba, był napięty — prowadził z nimi liczne wojny i potyczki. W 1659 roku pokonał i zabił Afzala Khana, dowódcę Bijapuru, w trakcie spotkania, co umocniło jego pozycję. W 1663 roku Aurangzeb zaprosił Sziwadżiego do Agry i zatrzymał go w areszcie; w 1666 roku Sziwadżi zdołał jednak uciec z Agry i powrócić do Maharasztry.

Koronacja i rozwój państwa

W 1674 roku Sziwadżi został koronowany na „Chhatrapati” (suwerennego władcę) w forcie Raigad, co formalnie ustanowiło niezależne królewstwo Maratha. Po koronacji kontynuował umacnianie struktur państwowych, rozbudowę fortów i floty oraz politykę ochrony lokalnych interesów gospodarczych i religijnych mieszkańców swojego królestwa.

Śmierć i spór o sukcesję

Pod koniec marca 1680 roku Sziwadżi zachorował na gorączkę i prawdopodobnie dyzenterię; zmarł około 3–5 kwietnia 1680 roku w wieku 50–52 lat, na kilka dni przed obchodami Hanumana Jayanti. Po jego śmierci pojawiło się wiele plotek i spekulacji: obwiniano m.in. klątwę Jana Muhammada z Jalny, a także pojawiły się teorie o otruciu przez jedną z żon. Szczególnie krążyły oskarżenia wobec jego drugiej żony, Soyarabai, która miała dążyć do wyniesienia na tron swojego młodego syna.

Po śmierci Sziwadżiego wybuchł spór o sukcesję. Soyarabai wraz z częścią dworu próbowała koronować dziesięcioletniego Rajarama — ceremonia miała miejsce 21 kwietnia 1680 r. Jednak starszy syn i dowódca wojskowy Sambhaji przejął kontrolę nad kluczowymi umocnieniami: opanował fort Raigad po usunięciu dowódcy, przejął pełną kontrolę 18 czerwca, a formalnie objął tron 20 lipca 1680 r. To zakończyło spór i ustanowiło Sambhajiego jako następnego Chhatrapatiego.

Dziedzictwo Sziwadżiego obejmuje utworzenie zrębowego, lecz skutecznego państwa Maratha, rozwój systemu administracyjnego i wojskowego oraz model oporu przeciw większym imperiom. Jego działania i idee miały długotrwały wpływ na historię Indii Zachodnich i przyczyniły się do późniejszego wzrostu potęgi Marathów w XVIII wieku.