Polifemos (również Polyphemus) to Cyklop w mitologii greckiej, syn boga Posejdona i Thoosy. Przedstawiany jest jako olbrzym o jednym oku pośrodku czoła, łączący w sobie siłę i prymitywność — cechy, które doprowadzają go do pogwałcenia szabatu gościnności (xenia), jednego z fundamentalnych norm społecznych w starożytnej Grecji. Mieszkał w jaskini na wyspie, posiadał stado owiec i wraz z innymi Kyklopami tworzył społeczność odrębną od świata ludzi.
Postać w Odysei Homera
Najpełniejszy opis Polifema znajduje się w Odysei Homera. W drodze powrotnej do Itaki po wojnie trojańskiej, Odyseusz wraz ze swoją załogą ląduje na wyspie, gdzie stoi jaskinia Kyklopa. Gdy Polifemos wraca do jaskini, więzi przybyszów, zatkawszy wejście ogromnym głazem, i zaczyna pożerać niektórych z mężczyzn Odyseusza. Tym samym łamie zasady gościnności, nic nie usprawiedliwiającą jego czynów.
Aby uwolnić siebie i towarzyszy, Odyseusz wymyśla plan. Przedstawia się Kyklopowi imieniem "Nikt" (gr. Οὖτις) i częstuje go mocnym winem. Kiedy Polifemos zasypia po spożyciu alkoholu, Odyseusz i jego ludzie wykuli z kłody długi pień, rozżarzyli jego koniec w ognisku i wprowadzili rozżarzony kołek w oko Kyklopa, oślepiając go. Gdy Polifemos, ogłuszony bólem, krzyczy wezwać pomoc do pozostałych Kyklopów, mówi, że „Nikt” go rani — dlatego nikt nie przychodzi mu na ratunek.
Następnego dnia Polifemos wypuszcza owce z jaskini i kontroluje ich grzbiety, aby nie pozwolić więźniom na ucieczkę. Odyseusz i jego ludzie przywiązują się jednak do spodu owiec i w ten sposób wymykają się pod osłoną zwierząt. Po odpłynięciu, z powodu własnej pychy, Odyseusz ujawnia swoją prawdziwą tożsamość i wyzywa Polifema. Kyklop wtedy wzywa pomocy ojca, Posejdona, i prosi go o zemstę: aby podróż Odyseusza została przedłużona i aby wielu jego towarzyszy zginęło. Boskie gniewy Posejdona rzeczywiście staną się poważną przeszkodą w powrocie Odyseusza do domu.
Pochodzenie, warianty i symbolika
Imię Polifemos (gr. Πολύφημος) bywa tłumaczone jako „sławny, wiele mówiący” lub „o wielkiej przemowie”, choć w micie jego cechą nie jest zgrabność słowa lecz brutalna siła. W różnych tradycjach Cyklopi występują w odmiennej roli: Hesiod opisywał trzy Cyklopy jako kowali, którzy wykuli pioruny Zeusa, podczas gdy Homer ukazuje ich jako pasterskich olbrzymów żyjących poza prawem i zwyczajami ludzi.
Motyw oślepienia Polifema oraz chytrego użycia imienia „Nikt” przez Odyseusza to klasyczny przykład triumfu rozumu (metis) nad brutalną siłą. Opowieść podkreśla też wagę przestrzegania zasad gościnności i konsekwencje ich łamania — przeciwnik zostaje ukarany, ale pycha bohatera (odosobniony akt chluby Odyseusza) przynosi mu dalsze cierpienia.
W tradycji lokalizacyjnej wyspa Kyklopów często utożsamiana bywała z Sycylią, a niektórzy interpretatorzy widzieli w Polifemie alegorię sił wulkanicznych (np. Etny) lub zagrożeń natury, z którymi człowiek musi się zmierzyć sprytem, nie tylko siłą.
Recepcja i wpływ kulturowy
Polifemos pojawia się nie tylko u Homera — w literaturze rzymskiej, m.in. u Owidiusza, występuje motyw zakochanego w nim Kyklopa (miłość Polifema do nimfy Galatei), co dało inny, bardziej liryczny wymiar tej postaci. Motyw oślepienia i ucieczki był inspiracją dla artystów i twórców na przestrzeni wieków — malarstwa, rzeźby, teatru i muzyki. Sceny z Polifemem ilustrowane są na wazach greckich, w sztuce renesansowej i nowożytnej, a mit był przedmiotem licznych interpretacji literackich i filozoficznych.
Współcześnie Polifemos traktowany jest jako archetyp „dzikiego innego” przeciwstawionego cywilizacji, a także jako symbol konfliktu między siłą a sprytem. Jego historia pozostaje jednym z najbardziej znanych epizodów Odysei, często wykorzystywanym w dydaktyce literatury i kultury antycznej.
Uwagi językowe
W języku polskim używane są różne formy imienia: Polifem, Polifemos i łacińska Polyphemus. W przekładach Homera spotyka się najczęściej formę „Polifem”.
Postać Polifema łączy prostotę i brutalność ze znaczącym ładunkiem symbolicznym — to dlatego jego mit przetrwał i wciąż inspiruje interpretacje oraz twórczość artystyczną.
