Anusvara (sanskryt: अनुस्वारः anusvāra) jest diakrytyką używaną do oznaczania dźwięków nosowych w wielu pismach indyjskich (abugidach). W zależności od pozycji anusvary w słowie oraz od konkretnego języka jej realizacja fonetyczna może się znacznie różnić — od nosowych spółgłosek homorganicznych z następną spółgłoską po nosowanie samogłosek.

W kontekście sanskrytu słowo anusvāra może też odnosić się ogólnie do samego dźwięku nosowego, a nie tylko do znaku pisarskiego.

Funkcja i realizacja fonetyczna

W językach indyjskich anusvara często oznacza nosową realizację w jednym z dwóch sensów:

  • nosową spółgłoskę homorganiczną — czyli nosówkę o tej samej artykulacji, co następująca spółgłoska (np. przed spółgłoskami welarnymi /ŋ/, przed dentalnymi /n̪/ itd.),
  • nosowanie samogłoski — zwłaszcza na końcu sylaby lub słowa, co w wielu tradycjach sanskryckich i hindi odpowiada dźwiękowi zbliżonemu do nosowego rezonansu samogłoski.

W piśmie klasycznym sanskryckim istnieje też znak candrabindu (kształt półksiężyca z kropką) używany częściej do zaznaczania nosowania samogłoski, natomiast anusvara częściej zapisuje nosową spółgłoskę homorganiczną.

W Devanagari

W alfabecie Devanagari anusvara przedstawiana jest jako kropka (bindu) umieszczona nad literą — przykładowo मं zapisuje się jako /maṃ/. Unicode dla znaku Devanagari ANUSVARA to U+0902 (ं). W praktyce wymowa zależy od pozycji i języka: w hindi często realizuje się ją jako homorganiczny nosik (np. /m/, /n/, /ŋ/), a czasem jako nosowanie samogłoski.

W języku bengalskim

  • Bengalski: może pisać jako Onushshar, Onushshor, Anusbar, Onusbar, Onuswar

অনুস্বার onushshar w języku bengalskim jest napisany jako okrąg nad skośną linią (ং) i przedstawia dźwięk /ŋ/. Jest on używany w nazwie języka bengalskiego বাংলা [baŋla]. W praktyce pisanej onushshar w bengalskim został złączony w wymowie z literą ঙ (ungô). Chociaż onushshar w bengalskiej fonologii spółgłoską, to jednak w systemie pisma zachowuje cechy diakrytyki — zawsze przylega do poprzedniej spółgłoski (nawet gdy litery są oddzielane w celach graficznych, np. w tytułach lub banerach): poprawny sposób graficznego podziału słowa বাংলাদেশ jest বাং-লা-দে-শ (bang-la-de-sh), a nie বা-ং-লা-দে-শ (ba-ng-la-de-sh). Onushshar nigdy nie jest wymawiany z dodatkową samogłoską i nie może przyjąć znaku samogłoski; jeżeli potrzebna jest jawna spółgłoska, używa się zamiast niego pełnej litery ঙ (ungô).

Inne skrypty i języki

Anusvara występuje w większości pism indyjskich: oprócz Devanagari i bengalskiego ma odpowiedniki w skryptach takich jak Gujarati, Gurmukhi, Kannada, Telugu, Malayalam i inne. W każdym z nich znak może wyglądać inaczej (kropka, półksiężyc, odrębny glif) i mieć specyficzne reguły fonetyczne i ortograficzne dla danego języka.

Transliteracja i Unicode

W transliteracji naukowej (IAST) anusvara zwykle oznaczany jest jako ṃ (m z kropką nad literą). Przykłady kodów Unicode dla często spotykanych znaków:

  • Devanagari SIGN ANUSVARA: U+0902 (ँ)
  • Bengali SIGN ANUSVARA: U+0982 (ং)

W praktyce cyfrowej warto pamiętać o odróżnieniu anusvary od podobnych znaków takich jak candrabindu (np. Devanagari U+0901, ँ), ponieważ różnią się zarówno zapisem, jak i funkcją fonologiczną w niektórych tradycjach.

Podsumowując, anusvara to elastyczny znak diakrytyczny używany w pismach indyjskich do oznaczania różnych rodzajów nosowości — jego konkretna forma graficzna i realizacja fonetyczna zależą od tradycji pisma i języka.