Hatszepsut — faraonka XVIII dynastii Egiptu (1507–1458 p.n.e.)
Hatszepsut — potężna faraonka XVIII dynastii (1507–1458 p.n.e.), rządząca 22 lata, która umocniła handel i wznosiła monumentalne budowle. Poznaj niezwykłą historię jej panowania.
Hatszepsut (1507–1458 p.n.e.), znana także jako Najwspanialsza ze szlachetnych dam, była piątym faraonem z XVIII dynastii starożytnego Egiptu. Panowała długo i stosunkowo pokojowo — dłużej niż jakakolwiek inna kobieta z rdzennie egipskiej dynastii, a jej rządy uważane są za jedno z najważniejszych i najlepiej udokumentowanych wydarzeń okresu Nowego Państwa.
Pochodzenie i rodzina
Była córką Thutmose I i królowej Ahmes. Wyszła za mąż za swojego brata, Thutmose II, z którym miała córkę Neferure. Po śmierci Thutmose II regencję nominalnie sprawował młody Thutmose III — jej siostrzeniec i syn Thutmose II z niższą żoną — ale to Hatszepsut szybko objęła realną władzę i została uznana za faraona.
Objęcie władzy i tytuły
Hatszepsut objęła pełnię władzy jako współwładca wraz z Thutmose III, formalnie jednak występowała jako faraon. Przyjęła królewskie imiona i tytuły, w tym tronowe imię Maatkare, oraz często przedstawiana była w ikonografii z atrybutami męskiej władzy (np. z królewskim nakryciem głowy i sztuczną brodą). Dzięki temu mogła legitymizować swą pozycję w społeczeństwie silnie zhierarchizowanym i zorientowanym na tradycję męskich sukcesji.
Panowanie i osiągnięcia
- Polityka wewnętrzna i stabilizacja: Rządy Hatszepsut charakteryzowały się względną stabilnością i rozwojem gospodarczym. Zabezpieczyła władzę administracyjną, wspierała świątynie i kapłanów, co umacniało jej pozycję.
- Ekspedycja do Punt: Jednym z najsłynniejszych przedsięwzięć była wielka wyprawa handlowa do krainy Punt, ukazana szczegółowo na reliefach w jej świątyni. Przyniosła ona egzotyczne towary — kadzidło, mirrę, drewno sandałowe i rzadkie towary — co zwiększyło bogactwo i prestiż Egiptu.
- Budownictwo i sztuka: Hatszepsut prowadziła intensywne prace budowlane. Najbardziej znanym dziełem jest jej świątynia grobowa Dżeser-Dżeseru w Deir el-Bahri, imponujący kompleks tarasów i kolumn z bogatą dekoracją reliefową. Wznosiła też obeliski i dokonywała rozbudowy świątyń w Karnaku oraz finansowała liczne projekty artystyczne i kamieniarskie.
- Administracja i dwór: Jej dwór był ośrodkiem znaczącej aktywności kulturalnej i administracyjnej. Ważną rolę odgrywał urzędnik Senenmut, przypisywany jako architekt i zarządca wielu projektów, choć szczegóły ich relacji pozostają przedmiotem dyskusji badaczy.
Religia i propaganda
Hatszepsut umiejętnie wykorzystywała religię do legitymizacji władzy — przedstawiano ją jako wybraną przez bogów, a liczne inskrypcje i reliefy miały umacniać obraz jej panowania jako odgórnie zatwierdzonego. Często ukazywano ją w sposób mający naśladować tradycyjną ikonografię króla-mężczyzny, co było elementem politycznej komunikacji.
Śmierć, pochówek i późniejsza pamięć
Zmarła około 1458 p.n.e.; przyjmowaną długością jej rządów jest zwykle dwadzieścia dwa lata (Manetho z III w. p.n.e. podaje 21 lat i 9 miesięcy). Sprawa jej pochówku jest skomplikowana: związana jest z grobowcem KV20 w Dolinie Królów oraz z jej świątynią-mauzoleum w Deir el-Bahri. Wyposażenie grobowe i szczątki związane z okresem jej panowania znaleziono w różnych miejscach, co utrudnia jednoznaczne rekonstrukcje.
Jej mumia nie została z całą pewnością zidentyfikowana — istnieją kandydatury (m.in. szczątki odnalezione w KV60), lecz identyfikacja jest nadal przedmiotem badań i dyskusji naukowej.
Damnatio memoriae i redyskrypcja
Po jej śmierci część przedstawień i imion Hatszepsut została zniszczona lub zamazana — działania te były tradycyjnie przypisywane Thutmose'owi III bądź późniejszym następcom, choć motywy (polityczne, ideologiczne czy dynastczne) pozostają dyskusyjne. Mimo prób wymazywania jej pamięci, jej monumentalne dzieła i inskrypcje przetrwały na tyle, że pozwoliły nowożytnym archeologom i historykom odtworzyć obraz jej panowania.
Dziedzictwo
Hatszepsut jest dziś uznawana za jedną z najważniejszych władczyń starożytnego Egiptu — przykład kobiety, która sprawowała pełnię władzy królewskiej, rozwinęła handel i sztukę budowlaną oraz pozostawiła trwałe ślady w architekturze i piśmiennictwie. Jej postać jest przedmiotem licznych badań, rekonstrukcji historycznych i wystaw muzealnych.
Posąg Hatszepsut na wystawie w Metropolitan Museum of Art.
Dżeser-Dżeseru jest głównym budynkiem kompleksu świątyni Hatszepsut w Deir el-Bahri. Zaprojektowany przez Senemuta, jej wezyra, budynek jest przykładem doskonałej symetrii, która poprzedza Partenon. Był to pierwszy kompleks zbudowany na miejscu, które stało się znane jako Dolina Królów.
Duży granitowy sfinks z podobizną faraona Hatszepsut, przedstawiony z tradycyjną sztuczną brodą, symbolem jej faraońskiej władzy - Metropolitan Museum of Art
Osiryjskie posągi Hatszepsut w jej grobowcu, po jednym przy każdym filarze. Zwróć uwagę na całun mumifikacyjny otaczający dolną część ciała i nogi, a także na szydło i bijak związane z Ozyrysem - Deir el-Bahri
Obelisk Hatszepsut w Karnaku.
Główne osiągnięcia
Hatshepsut przywrócił sieci handlowe, które zostały przerwane podczas okupacji Egiptu przez Hyksosów w II Okresie Średniowiecznym.
Wielu egiptologów twierdzi, że jej polityka zagraniczna była głównie pokojowa. Istnieją jednak dowody na to, że Hatszepsut prowadziła udane kampanie wojskowe w Nubii, Lewancie i Syrii na początku swojej kariery.
Projekty budowlane
Hatszepsut była jednym z najbardziej płodnych budowniczych w starożytnym Egipcie. Ona zleciła setki projektów budowlanych w całym zarówno Górnego Egiptu i Dolnego Egiptu, które były większe i liczniejsze niż te z jej poprzedników Middle Kingdom. Później faraonowie próbowali twierdzić, że niektóre z jej projektów są ich własnością.
Zatrudniła wielkiego architekta Ineni. Pracował on również dla jej ojca, jej męża i królewskiego wezyra Senemuta. Za jej panowania wyprodukowano tak wiele posągów, że prawie każde większe muzeum na świecie ma je w swoich zbiorach. Na przykład Sala Hatszepsut w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku składa się z niektórych z tych posągów.
Zgodnie z tradycją większości faraonów, Hatszepsut miał pomniki zbudowane w świątyni w Karnaku. W Karnaku, ona również przywrócony oryginalny Precinctct of Mut, starożytnej bogini Egiptu, który został uszkodzony przez Hyksos okupacji. Miała bliźniacze obeliski, w tym czasie najwyższe na świecie, wzniesione przy wejściu do świątyni. Jeden z nich nadal stoi, jako najwyższy zachowany starożytny obelisk na Ziemi. Drugi przełamał się na dwie części i runął w dół.
Jak w przypadku wielu faraonów, arcydziełem budowlanym Hatszepsut była jej świątynia grobowa. Ona zbudowała ją w kompleksie w Deir el-Bahri. Został on zaprojektowany i zrealizowany przez Senemuta w miejscu na zachodnim brzegu rzeki Nil w pobliżu wejścia do tego, co teraz nazywa się Dolina Królów. Punktem centralnym był Dżeser-Dżeseru lub "wzniosły z wzniosłych", struktura doskonałej harmonii zbudowany prawie tysiąc lat przed Partenon. Djeser-Djeseru siedzi na serii tarasów rolniczych, które kiedyś miały bujne ogrody. Djeser-Djeseru jest wbudowany w klifie, który wznosi się ostro nad nim. Dżeser-Dżeseru i inne budynki kompleksu Hatszepsut w Deir el-Bahri były znaczące postępy w architekturze. Innym z jej osiągnięć jest igła Hatszepsut (granitowy obelisk).
Jej status
Kobiety miały wysoki status w starożytnym Egipcie i cieszyły się prawnym prawem do posiadania, dziedziczenia i testamentu. Kobieta staje się faraon był rzadki, jednak. Tylko Khentkaues, Sobekneferu, i Neferneferuaten przyszedł przed nią w znanych zapisów jako rządzących wyłącznie w ich własnym imieniu. Twosret, kobieta król i ostatni faraon z dziewiętnastej dynastii, może być jedyną kobietą, aby ją zastąpić wśród rdzennych władców.
W historii Egiptu nie istniało słowo oznaczające "panującą królową". Do czasów panowania Hatszepsut faraon stał się nazwą władcy. Hatszepsut nie jest jednak jedyną osobą, która przyjęła ten tytuł. Sobekneferu, panująca sześć dynastii przed Hatszepsut, również tak czyniła, gdy rządziła Egiptem. Hatszepsut była dobrze wyszkolona w swoich obowiązkach jako córka faraona. Podczas panowania ojca sprawowała potężny urząd Małżonki Bożej. Wzięła silną rolę jako królowa do swojego męża i był dobrze doświadczony w administracji swojego królestwa do czasu, gdy stała się faraonem. Nic nie wskazuje na to, by jej przywództwo było kwestionowane, a aż do śmierci jej współregent pozostawał w drugorzędnej roli, dość przyjaźnie kierując jej potężną armią - co dałoby mu władzę niezbędną do obalenia uzurpatora jego prawowitego miejsca, gdyby zaszła taka potrzeba.
Hatszepsut nosiła wszystkie regalia i symbole urzędu faraona w oficjalnych reprezentacjach. Wiele istniejących posągów ukazuje ją w typowo kobiecym stroju. Inne ukazują ją w królewskim stroju ceremonialnym. Posągi przedstawiające Sobekneferu również łączą w sobie elementy tradycyjnej ikonografii męskiej i żeńskiej. Mogły one stanowić inspirację dla dzieł zamówionych przez Hatszepsut. Jednak po zakończeniu tego okresu przejściowego większość formalnych wizerunków Hatszepsut jako faraona ukazywała ją w stroju królewskim, z wszystkimi faraońskimi regaliami.
Współcześni badacze uważają, że używając typowych symboli faraońskiej władzy, Hatszepsut zapewniała, że jest suwerenem, a nie "wielką żoną króla" czy królową konsortą. Płeć faraonów nigdy nie była podkreślana na oficjalnych wizerunkach. Nawet mężczyźni byli ukazywani z wysoko stylizowaną, fałszywą brodą, związaną z ich pozycją w społeczeństwie.
Co więcej, ozyriańskie posągi Hatszepsut - jak i innych faraonów - ukazują zmarłego faraona jako Ozyrysa, z ciałem i szatami tego bóstwa. Czynią to wszystkie posągi Hatszepsut w jej grobowcu. Kult Ozyrysa wierzył w zmartwychwstanie po śmierci. Ponieważ wiele posągów Hatszepsut ukazanych w ten sposób zostało wystawionych w muzeach, a wizerunki te były szeroko publikowane, widzowie, którzy nie rozumieją religijnego znaczenia tych przedstawień, zostali wprowadzeni w błąd.
Większość oficjalnych posągów Hatszepsut ukazuje ją mniej symbolicznie, a bardziej naturalnie, jako kobietę w typowych strojach szlacheckich swoich czasów. Co znamienne, nawet po przyjęciu formalnych regaliów Hatszepsut nadal opisywała siebie jako piękną kobietę, często jako najpiękniejszą z kobiet, i chociaż przyjęła prawie wszystkie tytuły swojego ojca, odmówiła przyjęcia tytułu "Silny Byk" (pełny tytuł brzmiał: Silny Byk jego matki), który wiązał faraona z boginiami Izydą, tronem, i Hathor, (krową, która rodziła i chroniła faraonów) - będąc jej synem zasiadającym na jej tronie - co było dla niej niepotrzebnym tytułem, gdyż Hatszepsut stała się sprzymierzona z boginiami, sama, czego nie mógł dokonać żaden męski faraon. Zamiast silnego byka, Hatszepsut, służąc jako bardzo udany wojownik podczas wczesnej części swojego panowania jako faraon, związała się z wizerunkiem lwicy Sekhmet, głównego bóstwa wojennego w egipskim panteonie.
Wyrocznia Amona ogłosiła, że wolą Amona było, aby Hatszepsut została faraonem, co jeszcze bardziej wzmocniło jej pozycję. Hatszepsut potwierdziła poparcie Amona, umieszczając te deklaracje boga Amona na swoich pomnikach:
"Witaj moja słodka córko, moja ulubienico, królowo Górnego i Dolnego Egiptu, Maatkare, Hatszepsut. Ty jesteś faraonem, który objął w posiadanie Dwa Lądy".
Pytania i odpowiedzi
P: Kim była Hatszepsut?
O: Hatszepsut była piątym faraonem 18. dynastii starożytnego Egiptu, co oznacza Najwspanialsza ze Szlachetnych Pań.
P: Kto był jej ojcem?
O: Jej ojcem był Thutmose I.
P: Kto był jej poprzednikiem?
O: Jej poprzednikiem był Thutmose II, który był również jej bratem i mężem.
P: Kto był jej następcą?
O: Jej następcą był Thutmose III, jej siostrzeniec, syn Thutmose II z młodszą żoną.
P: Kto był skutecznym władcą za jej panowania?
O: Hatszepsut była faktycznym władcą podczas swojego panowania.
P: Jak długo trwało jej panowanie?
O: Długość jej panowania jest zwykle podawana jako dwadzieścia dwa lata.
P: Kiedy została faraonem?
O: Została faraonem około 1479 r. p.n.e. i zmarła w 1458 r. p.n.e.
Przeszukaj encyklopedię