Zające są ssakami z rzędu Lagomorpha, w tej samej rodzinie co królik. Zwykle są większe od królików, mają smuklejsze ciało i dłuższe tylne kończyny przystosowane do szybkiego biegu. Charakterystyczne są też długie uszy, często z ciemniejszymi (np. czarnymi) końcówkami u niektórych gatunków. Ich futro bywa jednolite lub sezonowo zmienia kolor (np. z brązowego na biały u zająca bielaka), co pomaga w kamuflażu.

Ich dieta (to, co jedzą) jest zbliżona do diety królików: żywią się głównie roślinnością. Wśród typowych składników pożywienia znajdują się trawy, zioła, liście, pędy, pąki, kora i korzonki, a także uprawy rolne (np. zboża, warzywa). Zające pasą się na trawie i na liściastych chwastach, ale w zależności od siedliska mogą korzystać z różnych roślin. Podobnie jak inne lagomorfy, praktykują koprofagię (zjadanie miękkich kałków), co pozwala im ponownie przyswoić witaminy i aminokwasy produkowane przez mikroflorę jelitową.

Ruch i szybkość

Zające są jednymi z najszybszych małych ssaków lądowych. Europejski zając szarak (Lepus europaeus) potrafi osiągać prędkość do ok. 56 km/h (35 mph). Niektóre gatunki żyjące w Ameryce Północnej, w tym tzw. jackrabbit, potrafią biegać szybciej — do około 64 km/h (40 mph) — i skakać na odległość do około 3 m (10 stóp). Dzięki długim tylnym kończynom i dobrze rozwiniętym mięśniom mogą gwałtownie przyspieszać i wykonywać zwinne zmiany kierunku, co pomaga im unikać drapieżników.

Zachowanie i życie społeczne

Zające są przeważnie samotnikami lub żyją w parach; w okresie godowym tworzą krótkotrwałe skupiska i stają się bardziej agresywne. W polskiej terminologii nie ma powszechnie używanej nazwy zbiorowej dla zajęcy, natomiast w języku angielskim spotyka się określenie "drove" jako nazwy grupy zajęcy. Zające nie kopią rozbudowanych nor jak króliki — zwykle korzystają z płytkich dołków nazywanych "czatowniami" lub kryjówek wśród roślinności.

Rozmnażanie

Samice zajęcy rodzą młode nazywane leveretami. W odróżnieniu od królików, leverety rodzą się w stanie względnej samodzielności (są przedwcześnie dojrzałe — precocial): z futrem, z otwartymi oczami i zdolne do poruszania się niedługo po narodzinach. Mioty są zwykle niewielkie (1–4 młode), a samice mogą mieć kilka miotów w sezonie rozrodczym. Młode są pozostawiane w kryjówkach na pewien czas, a matka odwiedza je okazjonalnie, karmiąc i pilnując.

Siedlisko i rozmieszczenie

Zające występują w różnorodnych siedliskach — od łąk i pól uprawnych, przez stepy i tundrę, po półpustynie i obszary górskie. Gatunki z rodzaju Lepus są szeroko rozproszone geograficznie i zasiedlają większą część Europy, Azji, Afryki i obu Ameryk. W zależności od gatunku preferują otwarte przestrzenie z miejscami do ukrycia i żerowania.

Gatunki

  • Rodzaj Lepus obejmuje około 30–35 gatunków zajęcy i jackrabbitów rozproszonych globalnie.
  • Przykłady: zając szarak (Lepus europaeus), zając bielak (Lepus timidus), różne gatunki jackrabbitów w Ameryce Północnej.

Drapieżniki i zagrożenia

Naturalnymi drapieżnikami zajęcy są m.in. lisy, psy i kojoty, ptaki drapieżne (np. orły, myszołowy), a także ludzie (polowania). Zające mogą być też narażone na choroby i pasożyty. Głównymi zagrożeniami stawianymi przez człowieka są utrata siedlisk wskutek intensyfikacji rolnictwa, ograniczanie krajobrazów łąkowych, a także bezpośredni odstrzał w celach łowieckich.

Długość życia i ochrona

W naturze zające żyją zwykle kilka lat (często 3–5 lat), choć większość osobników ginie wcześniej z powodu drapieżników i wypadków. W niewoli mogą dożyć nawet do ponad 10 lat. Stan ochrony poszczególnych gatunków jest zróżnicowany — wiele gatunków uznaje się za najmniejszej troski (Least Concern), lecz niektóre są zagrożone lokalnymi spadkami populacji z powodu degradacji siedlisk i polowań.

Podsumowanie: Zające to przystosowane do życia na otwartych terenach lagomorfy o dużej szybkości i zwinności, żywiące się roślinnością. Mają specyficzne zachowania rozrodcze (precocialne młode), ważną rolę ekologiczną jako ofiary dla drapieżników i wpływają na strukturę roślinności w swoich środowiskach. Ochrona ich siedlisk oraz zrównoważone praktyki rolnicze pomagają utrzymać stabilne populacje wielu gatunków.