Guayana Esequiba (Essequibo) – spór terytorialny Wenezueli i Gujany

Guayana Esequiba (często nazywana po angielsku Essequibo) to nazwa, jaką Wenezuela nadaje regionowi położonemu w zachodniej części Gujany. Obszar ten ma powierzchnię około 159 500 kilometrów kwadratowych (około 62% terytorium Gujany). Dla celów administracyjnych Gujany sporny teren jest obecnie podzielony na sześć regionów: Barima-Waini, Cuyuni-Mazaruni, Pomeroon-Supenaam, Potaro-Siparuni, Górne Takutu-Upper Essequibo oraz Essequibo - West Demerara.

Położenie i znaczenie

Obszar obejmuje rozległe dorzecze rzeki Essequibo, liczne dopływy (m.in. Cuyuni i Mazaruni), rozległe lasy deszczowe, bogate złoża surowców mineralnych oraz obszary o dużej różnorodności biologicznej. Rzeka Essequibo jest główną drogą wodną regionu. Na terenach tych znajdują się m.in. kopalnie złota i diamentów, duże obszary leśne oraz rezerwaty przyrody. W ostatnich latach znaczenie sporu wzrosło także ze względu na odkrycia ropy naftowej na wodach przybrzeżnych Gujany.

Historia sporu

Spór o ten obszar ma długą historię sięgającą czasów kolonialnych i obejmuje różne roszczenia oraz próby ustalenia granicy:

• XVIII–XIX wiek: Już w 1788 r. hiszpańskie raporty odnosiły się do okolic ujścia rzeki Orinoko i obszarów sąsiadujących; w jednym ze sprawozdań z 10 lipca 1788 r. zapisano m.in.:

Stwierdzono, że południowe wybrzeże Orinoko od punktu Barima, mniej więcej 20 lig w głąb lądu, aż do potoku Curucima, jest nisko położonym i bagnistym terenem, a więc, uznając cały ten szlak za bezużyteczny, znajduje się tam bardzo niewiele płatów żyznej ziemi, a prawie nie ma tam sawann i pastwisk, jest on lekceważony; Tak więc, biorąc za główną bazę wspomniany potok Curucima, czyli punkt łańcucha i grzbiet w wielkim ramieniu Imataka, zostanie narysowana wyimaginowana linia biegnąca w kierunku południowo-południowo-wschodnim po zboczach grzbietu o tej samej nazwie, który przecinają rzeki Aguire, Arature i Amacuro, i inne, w odległości 20 lig, bezpośrednio do Cuyuni; Stamtąd biegnie dalej do Masaruni i Essequibo, równolegle do źródeł Berbis i Surinama; jest to linia orientacyjna trasy, którą muszą podążać proponowane nowe osady i fundamenty.

• 1840 r.: Wenezuela ogłosiła roszczenia obejmujące całą Gujanę na zachód od rzeki Essequibo (ok. 62% ówczesnej Brytyjskiej Gujany) i od tego czasu kwestia granicy była przedmiotem sporów z Wielką Brytanią przez większą część XIX wieku.
• 1881–1899: W różnych etapach negocjacji Wenezuela przedstawiała propozycje przebiegu granicy; ostatecznie w 1899 r. Trybunał Arbitrażowy wydał orzeczenie, które przyznało większość spornego terytorium Brytyjskiej Gujanie. W tamtym czasie oba rządy zaakceptowały decyzję Trybunału.
• XX wiek – odnowienie roszczeń: Wenezuela wznowiła formalne roszczenia wobec obszaru w 1962 r., na kilka lat przed uzyskaniem niepodległości przez Gujanę.

Porozumienie genewzkie i procesy ONZ

W 1966 r., na dwa dni przed uzyskaniem przez Gujanę niepodległości, w Genewie zawarto porozumienie między Wielką Brytanią, Gujaną a Wenezuelą (tzw. Porozumienie Genewskie). Na spotkaniu w Genewie w 1966 r. strony zgodziły się powierzyć przedstawicielowi Sekretarza Generalnego ONZ rolę pośrednika (mechanizm Good Offices) w celu poszukiwania pokojowego rozwiązania sporu. Od tej pory sprawa była przedmiotem stałych konsultacji z udziałem przedstawiciela sekretarza generalnego ONZ.

W dniu 26 maja 1966 r., przy uznaniu niepodległości Gujany, Wenezuela oświadczyła:

Wenezuela uznaje za terytorium nowego państwa to, które znajduje się na wschodnim prawym brzegu rzeki Essequibo, i powtarza przed nowym państwem, a także przed społecznością międzynarodową, że wyraźnie zastrzega sobie prawo do suwerenności terytorialnej nad całą strefą położoną na zachodnim brzegu wyżej wymienionej rzeki. W związku z tym terytorium Gujany-Essequibo, na którym Wenezuela wyraźnie zastrzega sobie suwerenne prawa, jest ograniczone na wschodzie przez nowe państwo Gujanę, przez środkową linię rzeki Essequibo, począwszy od jej źródła i dalej do ujścia do Oceanu Atlantyckiego.

Po 1966 r. mechanizm Good Offices działał nieregularnie przez dekady; zdarzały się okresy większych napięć i okresy rozmów. Na mapach wenezuelskich od lat 70. XX w. cały obszar od wschodniego brzegu rzeki Essequibo, w tym wyspy w rzece, jest często przedstawiany jako część terytorium Wenezueli; na niektórych mapach zachodni region Essequibo określany jest jako "Strefa Rekultywacji".

Współczesne wydarzenia i status prawny

• Odkrycia ropy naftowej u wybrzeży Gujany (głównie w bloku Stabroek, odkrycia od 2015 r.) znacząco zwiększyły gospodarcze i strategiczne znaczenie regionu, co przyczyniło się do wzrostu napięć między stronami.
• W 2018 r. Gujana zwróciła się do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości (ICJ) z żądaniem stwierdzenia, że orzeczenie arbitrażowe z 1899 r. jest wiążące i że Wenezuela nie ma podstaw do unieważniania tej decyzji. Wenezuela podnosiła zarzuty proceduralne i jurysdykcyjne. W grudniu 2020 r. ICJ odrzucił w znacznej części zastrzeżenia Wenezueli dotyczące braku jurysdykcji, co pozwoliło na kontynuowanie postępowania przed Trybunałem. Sprawa pozostaje przed ICJ i jest rozstrzygana w toku postępowania międzynarodowego.
• Pomimo to obie strony formalnie deklarują w większości przypadków chęć rozwiązania sporu pokojowo, choć w praktyce proces ten jest długotrwały i skomplikowany.

Znaczenie gospodarcze i przyrodnicze regionu

Region Essequibo jest ważny z kilku powodów:

• bogactwa naturalne: złoża minerałów (złoto, diamenty), lasy tropikalne i potencjał rybołówstwa;
• nowo odkryte złoża ropy morskiej, które mogą mieć duże znaczenie gospodarcze dla Gujany;
• duża różnorodność biologiczna i znaczne obszary dzikiej przyrody, zamieszkane również przez rdzenne społeczności (ludy autochtoniczne), które wnioskują o ochronę swoich praw i środowiska;
• strategiczne położenie i kontrola nad ważnymi drogami wodnymi regionu.

Podsumowanie

Spór o Guayanę Esequibę (Essequibo) to złożony konflikt z korzeniami w epoce kolonialnej, obejmujący aspekty prawne, polityczne i gospodarcze. Chociaż w przeszłości zapadły decyzje arbitrażowe (1899) i zawarto porozumienia międzynarodowe (Genewa 1966), sprawa nie została ostatecznie rozstrzygnięta w sposób akceptowalny dla obu stron. Współczesne odkrycia surowcowe oraz postępowanie przed Międzynarodowym Trybunałem Sprawiedliwości sprawiają, że kwestia ta pozostaje jedną z najważniejszych i najbardziej wrażliwych w regionie. Dalsze rozwiązanie sporu zależy od procesów prawnych na forum międzynarodowym oraz od woli politycznej stron do osiągnięcia porozumienia pokojowego.