Esociformes to mały rząd ryb promieniopłetwych (Actinopterygii). Wyróżnia się dwie rodziny, Umbridae (błotnikowate) i Esocidae (szczupakowate).

Nazwa Esocidae pochodzi od rodzaju szczupaka Esox. Jednym z bardzo udanych gatunków jest Esox lucius, czyli szczupak północny. Rząd ten ma również wymarłą rodzinę, zwaną Palaeoscidae.

Ryby Esociform żyją w wodach słodkich, w Ameryce Północnej i północnej Eurazji. Rząd ten jest bardzo podobny do rodziny łososiowatych pod względem ogólnego planu budowy ciała, choć jego przedstawiciele mają wiele specyficznych cech i odrębnych adaptacji.

Morfologia

  • Przedstawiciele Esociformes mają wydłużone, przeważnie cylindryczne ciało; u szczupakowatych zaznaczony jest spłaszczony, „dzióbkowaty” pysk, przystosowany do chwytania ofiary.
  • Płetwy grzbietowa i odbytowa są przesunięte ku tyłowi ciała — to cecha ułatwiająca gwałtowne ataki i ambush hunting (zasadzki).
  • Szczupaki osiągają znaczne rozmiary (u Esox lucius długość może przekraczać 100–150 cm w warunkach sprzyjających wzrostowi), natomiast błotnikowate są zwykle niewielkie (kilkanaście centymetrów).
  • Zęby są ostre i liczne — u szczupaków przystosowane do chwytania i przytrzymywania dużych ofiar.

Biologia i ekologia

Szczupakowate (Esocidae) to głównie drapieżniki typu „zasadzka”. Polują z zarośli i mulistego dna, wykorzystując szybką eksplozję prędkości do pochwycenia ryb, płazów, a nawet ptaków wodnych lub drobnych ssaków. Dieta zależy od rozmiaru osobnika i dostępności ofiar.

Błotnikowate (Umbridae) to małe, często bentosowe i denno-zaroślowe ryby żyjące w mulistych zbiornikach, bagnach i wolno płynących rzekach. Są dobrze przystosowane do warunków o zmiennej zawartości tlenu — występują w wodach stojących i zarośniętych, gdzie inne gatunki mogą mieć trudności z przetrwaniem.

Rozmnażanie

Większość przedstawicieli rzędu odbywa tarło wiosenne: ryby składają jaja w płytkich, bogatych w roślinność miejscach. Jaja są często lepkie i przywierają do roślinności. Nie obserwuje się opieki rodzicielskiej — młode po wykluciu pozostają samodzielne, chociaż korzystają z kryjówek wśród roślin.

Występowanie i siedliska

Esociformes występują w słodkowodnych ekosystemach półkuli północnej — głównie w Ameryce Północnej i w północnej części Eurazji. Typowe siedliska to jeziora, duże i małe rzeki, rozlewiska oraz zbiorniki z gęstą roślinnością przybrzeżną. Błotnikowate preferują bardziej stojące, muliste i roślinne środowiska, a szczupakowate — również wody otwarte i wyraźnie zarośnięte rejony, gdzie mogą polować.

Taksonomia i zapis kopalny

Rząd obejmuje dwie żyjące rodziny: Umbridae (błotnikowate) i Esocidae (szczupakowate). W zapisie kopalnym rozpoznano również wymarłą rodzinę Palaeoscidae, znaną z skamieniałości; badania paleontologiczne pozwalają śledzić ewolucję grupy i jej dawną dystrybucję.

Znaczenie gospodarcze i ochrona

  • Szczupaki są istotne dla wędkarstwa rekreacyjnego i lokalnych gospodarek rybackich; bywają również introdukowane do nowych zbiorników, co czasami prowadzi do negatywnych skutków dla rodzimych biocenoz.
  • Błotnikowate, choć mało atrakcyjne dla komercyjnego rybołówstwa, odgrywają rolę w sieciach troficznych zbiorników i bywają wskaźnikiem zdrowia siedlisk bagiennych.
  • Zagrożenia obejmują utratę siedlisk (osuszanie bagien, regulacje wodne), zanieczyszczenie wód, eutrofizację oraz wpływ introdukowanych gatunków. Niektóre lokalne populacje wymagają ochrony — np. europejski błotnik (Umbra krameri) jest objęty ochroną w niektórych krajach.

Podsumowując, Esociformes to niewielki, lecz ekologicznie zróżnicowany rząd słodkowodnych ryb północnej półkuli, obejmujący zarówno dużych, wyspecjalizowanych drapieżników (szczupaki), jak i niewielkie, odporne na trudne warunki środowiskowe błotnikowate.