Metafora konceptualna (metafora poznawcza) — definicja i przykłady
Metafora konceptualna — jasna definicja i praktyczne przykłady: jak metafory kształtują myślenie (czas, miłość, argumentacja). Poznaj teorię Lakoffa i zastosowania.
Metafora konceptualna lub metafora poznawcza to metafora, która odnosi się do jednej dziedziny (grupy idei) w kategoriach innej. Na przykład, traktowanie ilości w kategoriach kierunku:
- Ceny rosną.
- Zaatakowałem każdy słaby punkt w jego argumentacji. (Argument jako wojna, a nie dociekanie czy poszukiwanie prawdy).
- Życie jest podróżą.
- O miłości mówi się jak o wojnie lub rywalizacji.
- O czasie mówi się jak o ścieżce w przestrzeni, jak o ilości, którą można zaoszczędzić, wydać lub zmarnować.
Idea metafory konceptualnej pochodzi z książki George'a Lakoffa i Marka Johnsona z 1980 roku: Metaphors we live by.
"Najnowszym lingwistycznym podejściem do literatury jest metafora kognitywna, która twierdzi, że metafora nie jest sposobem języka, lecz sposobem myślenia". Donald Freeman.
Metafory konceptualne zapisuje się małymi literami, np. czas to pieniądz, przy czym domena docelowa (idea, do której się odwołujemy) jest na pierwszym miejscu, tutaj "pieniądze", a domena źródłowa (terminy używane do jej określenia) na drugim.
Co to znaczy — domena docelowa i źródłowa
W metaforze konceptualnej wyróżniamy dwie domeny:
- domena docelowa (target domain) — abstrakcyjna dziedzina, którą próbujemy zrozumieć (np. czas, argument, miłość);
- domena źródłowa (source domain) — bardziej nam znana, często konkretna dziedzina, której pojęcia stosujemy do opisu domeny docelowej (np. pieniądze, wojna, podróż).
Jak rozpoznać metaforę konceptualną
- Szukaj zestawów powiązanych wyrażeń, które konsekwentnie używają obrazu jednej dziedziny do opisu innej (np. "oszczędzać czas", "marnować czas", "zainwestować czas").
- Sprawdź, czy te wyrażenia nie są jednorazową figurą retoryczną, lecz odzwierciedlają systematyczne mapowania — wtedy mamy do czynienia z metaforą konceptualną.
- Zwróć uwagę na język potoczny, politykę, reklamy i media — tam metafory konceptualne często kształtują percepcję i decyzje.
Przykłady typowych metafor konceptualnych (polskie przykłady)
- czas to pieniądz — oszczędzać/ tracić/ inwestować czas; "Nie mogę marnować czasu".
- argument jako wojna — atakować czyjeś argumenty, bronić stanowiska, zwyciężyć w dyskusji.
- życie jako podróż — "na życiowej drodze", "osiągnąłem kolejny etap", "zbłądzić z kursu".
- miłość jako ogień/wojna — "iskra między nimi", "płonie namiętność", "walka o serce".
- umysł jako pojemnik — napełnić umysł wiedzą, opróżnić pamięć, przechowywać informacje.
- emocje jako siły fizyczne — "zalała mnie fala smutku", "uderzył go gniew".
- idee jako jedzenie — "przetrawić informację", "połknąć opowieść".
Skutki i konsekwencje metafor konceptualnych
Metafory konceptualne nie są jedynie ozdobnikiem językowym — wpływają na to, jak myślimy i działamy. Na przykład:
- Jeśli argument rozumiemy jako wojnę, to rozmowa często przybiera formę konfrontacji, co sprzyja retoryce obronnej i atakowi zamiast współpracy.
- Jeśli czas traktujemy jak pieniądze, to decyzje dotyczące czasu będą kalkulacyjne — będziemy "inwestować" lub "oszczędzać" czas, a to może wpływać na stosunek do odpoczynku czy relacji.
Metafora konceptualna a metafora językowa
Ważne rozróżnienie:
- metafora konceptualna (poznawcza) — ogólny system mapowań między domenami (np. czas ↔ pieniądz);
- metafora językowa — pojedyncze wyrażenie językowe, które realizuje dane mapowanie (np. "marnować czas").
Badania, dowody i krytyka
Po pracy Lakoffa i Johnsona rozwinięto wiele eksperymentów pokazujących, że metafory wpływają na percepcję, pamięć i decyzje. Jednocześnie pojawiły się głosy krytyczne:
- niektórzy badacze wskazują, że trudno jest empirycznie oddzielić wpływ metafor od innych czynników kulturowych;
- inne krytyki dotyczą nadmiernych uogólnień i wyjaśnień przyczynowych — nie każda metafora językowa musi od razu oznaczać głęboką metaforę konceptualną.
Zastosowania praktyczne
Analiza metafor konceptualnych znajduje zastosowanie w:
- retoryce i analizie dyskursu (jak politycy kształtują przekaz);
- terapii poznawczo-behawioralnej (zmiana metafor może pomóc zmienić sposób myślenia o problemie);
- edukacji i nauczaniu języków obcych (ułatwia wyjaśnianie abstrakcyjnych pojęć poprzez obrazy znane uczniom);
- projektowaniu komunikacji i reklam (wybór metafory wpływa na odbiór produktu lub idei).
Podsumowanie
Metafora konceptualna to narzędzie umysłu, które pozwala zrozumieć abstrakcyjne zjawiska przez przeniesienie struktury z innej, często bardziej namacalnej dziedziny. Rozpoznanie i analiza takich metafor pomagają zrozumieć, jak język kształtuje myślenie, a także umożliwiają świadome wykorzystanie metafor w komunikacji i terapii.
Metafory polityczne
- eminence grise: dosłownie "szary człowiek", z francuskiego. Kolokwialnie: władza za tronem. Urzędnik bliski prezydentowi lub monarsze, który ma tak wielką władzę za kulisami, że może podwoić lub służyć jako monarcha.
- figurant: przywódca, którego uprawnienia są całkowicie symboliczne, np. monarcha konstytucyjny.
- rząd marionetkowy: rząd, którym manipuluje obce mocarstwo dla własnych interesów.
- Komnata gwiezdna: tajna rada lub inna grupa w ramach rządu, która posiada faktyczną władzę, niezależnie od jawnej formy rządu.
- character assassination: rozpowszechnianie (zazwyczaj) spreparowanych historii o kandydacie z zamiarem zniszczenia jego reputacji w oczach opinii publicznej.
- zwycięstwo osuwiskowe: ogromne zwycięstwo jednej ze stron.
- riding coattails: zwycięstwa polityków lokalnych lub stanowych dzięki popularności potężniejszych polityków.
- oddolny: ruch polityczny, którego siłą napędową są wyborcy danej społeczności.
- astroturfing: kampanie public relations w polityce i reklamie, które starają się stworzyć wrażenie spontanicznego, oddolnego zachowania.
- straw man: praktyka obalania argumentu, który jest słabszy niż ten, który proponuje przeciwnik, lub którego po prostu w ogóle nie przedstawił. Rodzaj błędu logicznego.
- spin (public relations): mocno tendencyjne przedstawienie jakiegoś wydarzenia lub sytuacji.
- polowanie na czarownice: histeryczny pościg za wrogami politycznymi
- chleb i cyrki: zaspokajanie płytkich lub doraźnych pragnień ludności kosztem dobrej polityki; także erozja obowiązku obywatelskiego i życia publicznego w społeczeństwie.
Jest ich o wiele więcej, wystarczająco dużo, by udowodnić, jak ważna jest metafora w naszym życiu.
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest metafora konceptualna?
O: Metafora pojęciowa to metafora, która odnosi się do jednej dziedziny w kategoriach innej.
P: Jaki jest przykład metafory konceptualnej?
O: Przykładem metafory pojęciowej jest traktowanie ilości w kategoriach kierunku, np. mówienie "ceny rosną".
P: Skąd się wzięła idea metafory pojęciowej?
O: Idea metafory konceptualnej pochodzi z książki George'a Lakoffa i Marka Johnsona z 1980 roku, zatytułowanej "Metafory, którymi żyjemy".
P: Na co wskazuje konwencja pisania metafor konceptualnych małymi literami?
O: Konwencja pisania metafor konceptualnych małymi literami wskazuje najpierw na domenę docelową, a następnie na domenę źródłową.
P: Jakie jest według Donalda Freemana lingwistyczne podejście do literatury?
O: Według Donalda Freemana, najnowszym podejściem językowym do literatury jest metafora kognitywna, która twierdzi, że metafora nie jest sposobem języka, lecz sposobem myślenia.
P: Jakie są przykłady metafor pojęciowych w języku codziennym?
O: Niektóre przykłady metafor pojęciowych w języku codziennym to np. mówienie o miłości jak o wojnie lub konkurencji, czy mówienie o czasie jak o drodze w przestrzeni.
P: Czy metaforę pojęciową można stosować do opisu idei lub pojęć?
O: Tak, metaforą pojęciową można opisać idee lub pojęcia, odnosząc się do nich w kategoriach innej dziedziny.
Przeszukaj encyklopedię