W latach 1909–1917 Partia Liberalna Wspólnoty Narodów (CLP) była istotnym graczem na australijskiej scenie politycznej. Była ona również znana jako The Fusion, czyli Deakinite Liberal Party. Jest to najwcześniejszy bezpośredni przodek nowoczesnej Partii Liberalnej w Australii.

Powstanie i skład

Partia powstała w 1909 roku w wyniku połączenia dwóch grup politycznych: Protekcjonistycznej i Antysocjalistycznej. Powstanie Fusion było odpowiedzią na rosnącą siłę australijskiej Partii Pracy i wynikało w dużej mierze z nacisków liderów biznesu, którzy nawoływali do stworzenia jednego antypracowniczego bloku. Do liderów, którzy podjęli decyzję o połączeniu, należeli Alfred Deakin (lider protekcjonistów) oraz Joseph Cook (lider antysocjalistów). W nowej strukturze Deakin został pierwszym przywódcą CLP, a jego zastępcą został Cook.

Połączenie nie przeszło bez oporu: część bardziej liberalnych i protestanckich działaczy nie zaakceptowała fuzji i odeszła do Partii Pracy, co odzwierciedlało różnice światopoglądowe i programowe wewnątrz ówczesnej centroprawicy.

Rządy i wybory 1909–1914

Protekcjoniści i antysocjaliści mieli większość miejsc w Izbie Reprezentantów, co pozwoliło nowej partii wywrzeć presję na ówczesny rząd. CLP wykorzystała swoją pozycję, aby zmusić premiera Andrew Fishera do rezygnacji, a Deakin objął stanowisko premiera po raz trzeci. Jednak krótkotrwały rząd Deakina został pokonany w wyborach 1910 roku, w których Partia Pracy zdobyła zdecydowaną większość i utworzyła pierwszy rząd federalny z pełną kontrolą obu izb.

W 1913 roku władzę na krótko przejął Cook, prowadząc CLP do zwycięstwa w wyborach z minimalną przewagą — rząd utrzymywał się bardzo krótko i był ciągle osłabiony przez wąską większość. W 1914 roku Cook próbował przeforsować ustawodawstwo ograniczające przywileje związków zawodowych (opisane w tekście jako „ustawa likwidująca specjalne traktowanie członków związku”). Wiedząc, że Partia Pracy ma większość w Senacie, Cook wykorzystał dwukrotne odrzucenie tego projektu jako pretekst do zarządzenia wcześniejszych wyborów — doprowadziło to do pierwszych w historii Australii podwójnie rozwiązanych wyborów 5 września 1914 roku. CLP poniósł w nich dotkliwą porażkę, a rządy przejęła Partia Pracy.

Rozłam, konskrypcja i fuzja 1916–1917

W czasie I wojny światowej kwestia poboru do armii (kontraktu przymusowego) stała się przyczyną wewnętrznych sporów w ALP. W listopadzie 1916 roku premier Billy Hughes został zmuszony do opuszczenia ALP za popieranie poboru do wojska. Hughes wraz z grupą zwolenników założył nową formację — Narodową Partię Pracy (National Labor), która była centrowym i prorządowym odłamem dawnej Partii Pracy.

W listopadzie 1916 r. CLP zawarł porozumienie z Hughesem, a w lutym 1917 r. CLP i National Labor połączyły się, tworząc Australijską Partię Nacjonalistyczną (Nationalist Party of Australia). Choć większość członków nowej partii wywodziła się z kręgów liberalnych i konserwatywnych, liderem został Hughes, a jego zastępcą Joseph Cook. Fuzja ta przesunęła centrum polityczne w stronę silniejszej, długotrwałej koalicji antypracowniczej i prowojennej.

Program i ideologia

CLP była formacją centroprawicową, skupioną głównie wokół sprzeciwu wobec polityki socjalistycznej reprezentowanej przez Partię Pracy. W praktyce jej program łączył elementy:

  • pro-biznesowe i prorozwojowe (wspieranie rozwoju przemysłu i infrastruktury),
  • polityki protekcjonistycznej (pochodzącej od protekcjonistów),
  • sprzeciwu wobec zbyt daleko idącej ingerencji państwa w gospodarkę oraz wobec wpływów związków zawodowych (podkreślanego przez antysocjalistów),
  • przywiązania do imperialnych więzi z Wielką Brytanią i kwestii bezpieczeństwa narodowego w kontekście wojny.

W tamtym okresie większość ugrupowań politycznych, w tym CLP, akceptowała powszechnie obowiązujące idee i polityki społeczne charakterystyczne dla początku XX wieku (między innymi restrykcyjną politykę imigracyjną zwaną wtedy „White Australia”), które dziś ocenia się krytycznie.

Główne postacie i znaczenie

  • Alfred Deakin — kluczowy architekt fuzji i przywódca pierwszego okresu działania CLP.
  • Joseph Cook — zastępca Deakina, późniejszy premier (1913–1914) i potem zastępca Hughesa w Narodowej Partii Nacjonalistycznej.
  • Billy Hughes — chociaż początkowo związany z ALP, jego przyłączenie się do CLP i ostateczna fuzja utworzyły nową siłę polityczną, która odegrała dużą rolę w kolejnych latach.

Dziedzictwo

CLP (Fusion) jest ważna w historii australijskiej prawicy, ponieważ utworzyła bazę dla późniejszych ugrupowań antypracowniczych i centroprawicowych — poprzez Narodową Partię Nacjonalistyczną, a następnie sukcesywne przemiany i fuzje (m.in. United Australia Party) dała ostatecznie podwaliny pod powstanie nowoczesnej Partii Liberalnej w Australii w połowie XX wieku. Jednakże warto podkreślić, że CLP jako organizacja była odrębna od współczesnej Partii Liberalnej i często bywa określana jako Deakinite Liberal Party, aby nie mylono jej z nowoczesną partią założoną później.

Dzisiaj Partia Liberalna Wspólnoty Narodów jest zwykle nazywana Deakinite Liberal Party, więc nie będzie mylona z nowoczesną Australijską Partią Liberalną.