Klaque (klaka/klapa) - definicja i historia płatnych oklasków w operze

Historia i praktyka

Zjawisko znane we Francji jako claque rozwinęło się w XIX wieku i szybko rozprzestrzeniło na sceny wielu krajów. Na wystawach opery i w teatrach klakiści często zajmowali miejsca w widowni, skoordynowani z promotorem lub samymi wykonawcami. Ktoś popierający danego śpiewaka lub aktora mógł wynająć taką grupę, aby stwarzała wrażenie większego entuzjazmu niż rzeczywiste zainteresowanie — to z kolei zachęcało innych widzów do dołączenia do oklasków.

Praktyka działała też w drugą stronę: za opłatą klaka mogła dyskredytować wykonawcę, syczeć i gwizdać podczas jego wystąpienia. W skrajnych przypadkach stosowano presję i wymuszenia, co było formą szantażu.

Role w klace

• Oklaskiwiacze — wywołują głośne brawa i owacje;
• Wiwatatorzy — krzyczą pochwały i okrzyki radości;
• Syczyciele — instruowani, by gwizdać i syczeć w określonych momentach;
• Prowodyrzy — organizatorzy, którzy ustalają przebieg akcji i często negocjują zapłatę.

Przykłady i anegdoty

W XIX i na początku XX wieku zjawisko to było powszechne w wielu miastach operowych. Istnieją relacje i anegdoty o artystach, którym klaka pomagała zyskać uznanie, ale też o przypadkach konfliktów i wymuszeń. Według doniesień, jeden z najsłynniejszych tenórów — tenor Enrico Caruso — odmówił zapłacenia klace w Neapolu, co miało doprowadzić do jego wygwizdania podczas wykonania słynnej arii Una furtiva lagrima. Relacje tego typu bywają różnie interpretowane, ale dobrze ilustrują mechanizmy działania klaki.

Upadek i współczesne odpowiedniki

Wraz ze zmianami obyczajowymi i rosnącą rolą krytyki teatralnej oraz mediów klaka klasyczna stopniowo traciła na znaczeniu. W XX wieku praktyka została w wielu miejscach mocno ograniczona lub zdeprecjonowana. Mimo to pewne jej elementy przetrwały i pojawiają się w zmienionej formie — np. wynajmowane publiczności do nagrań telewizyjnych, zaaranżowane reakcje w promocjach lub organizowane grupy fanów, które głośno wspierają swoich idoli.

Warto zwrócić uwagę, że podobne zjawiska występują w innych dziedzinach: na meczach piłkarskich "grupy kibiców" prowadzą wspólne okrzyki, skandowania i klaskanie, choć zwykle bez bezpośredniej zapłaty za każdą reakcję. Niestety, zdarzają się też nadużycia i agresywne zachowania (tzw. hooliganizm), dlatego kluby i organizatorzy imprez sportowych często stosują segregację miejsc i inne środki bezpieczeństwa, by oddzielić rywalizujące grupy kibiców i zapobiegać przemocy.

Ocena etyczna

Klaka jako zjawisko budziła i budzi kontrowersje: z jednej strony pomagała budować spektakularne sukcesy i podkreślać atuty wykonawców, z drugiej — fałszowała opinię publiczną i mogła służyć do wywierania presji lub wymuszania pieniędzy. Współcześnie większość środowisk artystycznych i krytyków postrzega praktyki polegające na płatnym manipulowaniu reakcjami publiczności jako nieetyczne.

Podsumowując, klaka (klapa, claque) to historyczne zjawisko związane z organizowaniem i opłacaniem reakcji widowni — ważne dla zrozumienia społecznych i komercyjnych uwarunkowań repertuaru scenicznego XIX i początku XX wieku oraz ich echa we współczesnych praktykach medialnych i sportowych.