John Cromwell Mather (ur. 7 sierpnia 1946 w Roanoke, Virginia) jest amerykańskim astrofizykiem i kosmologiem. Uzyskał tytuł licencjata na Swarthmore College (1968) oraz doktorat na University of California, Berkeley (1974). Przez większość kariery zawodowej związany jest z NASA Goddard Space Flight Center, gdzie pełnił funkcje naukowe i kierownicze przy projektach dotyczących obserwacji promieniowania kosmicznego.

Nagroda Nobla i misja COBE

Mather otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki w 2006 roku, wspólnie z George'em Smootem, za kluczowy wkład w eksperymenty satelity COBE (Cosmic Background Explorer). COBE dostarczyło dwóch podstawowych wyników: potwierdziło, że promieniowanie tła kosmicznego ma niemal idealny spektrum Plancka (czarne ciało), oraz wykryło drobne anizotropie temperatury w tym promieniowaniu. Te odkrycia wzmocniły teorię Wielkiego Wybuchu i pokazały, skąd mogły się wziąć pierwotne fluktuacje prowadzące do powstania galaktyk i struktur kosmicznych. Satelita COBE mierzył promieniowanie tła kosmicznego (CMB), a nie — jak błędnie czasem sugerowano — czarne dziury. Komitet Noblowski podkreślił, że "projekt COBE może być również uważany za punkt wyjścia dla kosmologii jako nauki precyzyjnej".

Znaczenie naukowe i dalsza działalność

Wyniki COBE zrewolucjonizowały kosmologię obserwacyjną: potwierdzenie czarno‑ciałowego charakteru promieniowania tła było jednym z najważniejszych dowodów na model standardowy kosmologii opartej na Wielkim Wybuchu, natomiast pomiar anizotropii pozwolił na ilościową analizę początkowych warunków, z których rozwinęły się galaktyki i gromady galaktyk.

Mather pełnił również funkcję starszego astrofizyka w Goddard Space Flight Center NASA w Maryland oraz jest profesorem fizyki na University of Maryland, College Park. Był zaangażowany w projekty przygotowawcze i naukowe związane z kolejnymi misjami obserwacyjnymi, w tym z pracami nad James Webb Space Telescope (JWST), gdzie pełnił rolę Senior Project Scientist. W 2007 r. Mather znalazł się na liście 100 najbardziej wpływowych ludzi na świecie magazynuTime.

Wybrane wyróżnienia i dziedzictwo

  • Nagroda Nobla w dziedzinie fizyki (2006, wspólnie z G. Smootem) za pomiary CMB wykonane przez COBE.
  • Wpływ pracy COBE: ustanowienie podstaw kosmologii precyzyjnej, dostarczenie danych niezbędnych do określenia parametrów kosmologicznych i zrozumienia powstawania struktur we Wszechświecie.
  • Aktywna działalność popularyzatorska i udział w projektach kosmicznych o dużej skali, które przygotowują kolejne generacje obserwacji astronomicznych.

John Mather jest powszechnie uznawany za jednego z kluczowych naukowców, którzy przekształcili kosmologię z dyscypliny spekulatywnej w precyzyjną naukę opartą na dokładnych pomiarach obserwacyjnych. Jego praca przyczyniła się do zmiany naszego obrazu początków i ewolucji Wszechświata.