Alfred Rupert Sheldrake (ur. 28 czerwca 1942) to angielski badacz i autor, rozpoznawalny poza głównym nurtem nauki dzięki własnym hipotezom i publicznym wystąpieniom. Przez długi czas związany zawodowo z Uniwersytetem Cambridge: pracował tam jako biochemik i biolog komórkowy, a jego środowisko akademickie to między innymi Uniwersytet Cambridge. W latach 1974–1978 spędził część czasu pracy naukowej w Indiach. Zyskał szeroką publiczność dzięki książkom popularyzującym jego teorie oraz licznym wystąpieniom publicznym.

Teoria rezonansu morficznego — istota i twierdzenia

Sheldrake zaproponował koncepcję, którą nazwał rezonansem morficznym. W dużym skrócie: według tej hipotezy procesy i struktury w przyrodzie są kształtowane nie tylko przez znane mechanizmy fizyczne i genetyczne, lecz także przez „pola morficzne” — rodzaj zbiorowej pamięci systemów podobnego rodzaju. Zgodnie z tą ideą nowe formy i zachowania stają się łatwiejsze do zaistnienia, gdy podobne formy już wcześniej wystąpiły. Koncepcja ta została przedstawiona najpełniej w książce A New Science of Life (1981) i jest jednym z głównych powodów, dla których Sheldrake jest postrzegany jako postać sprzeczna z ortodoksyjną nauką.

Badania empiryczne i eksperymenty

W pracy naukowej Sheldrake prowadził również doświadczenia, które miały badać empiryczne przejawy proponowanych mechanizmów. Przeprowadzał testy z zakresu parapsychologii, m.in. eksperymenty dotyczące telepatii telefonicznej oraz tzw. „poczucia bycia obserwowanym”. Część swoich obserwacji i hipotez prezentował publicznie i w literaturze popularnonaukowej, co przyciągnęło zainteresowanie zarówno sympatyków, jak i krytyków nauk ścisłych. Swoje poglądy rozwijał także w książce The Science Delusion, o której mówił w kontrowersyjnym wykładzie TEDx.

Reakcje środowiska naukowego i krytyka

Propozycje Sheldrake’a spotkały się z ostrą krytyką ze strony wielu przedstawicieli mainstreamowej nauki. Krytycy zarzucają hipotezie brak precyzyjnego mechanizmu, trudności z falsyfikacją oraz niewystarczające wsparcie empiryczne w porównaniu z obowiązującymi teoriami biologicznymi. Publiczne oceny bywają krótkie i dosadne — przykładem jest komentarz Adama Rutherforda, zastępcy redaktora w czasopiśmie Nature, który w artykule dla The Guardian przestrzegał przed przyjmowaniem niezweryfikowanych tez i pisał, by nie traktować ich jako rzetelnej nauki (Adam Rutherford). Jednocześnie część osób poza środowiskiem akademickim docenia prowokacyjny i popularyzatorski wymiar jego prac.

Znaczenie, odbiór publiczny i życie prywatne

Sheldrake pozostaje postacią wpływową w debacie o granicach nauki, filozofii biologii i roli hipotez alternatywnych. Jego prace pobudzają dyskusję o tym, jakie kryteria powinna spełniać teoria, aby zostać przyjętą przez środowisko naukowe, oraz o roli otwartości i sceptycyzmu w nauce. W życiu prywatnym Sheldrake identyfikuje się jako anglikanin i jest żonaty z Jill Purce. Nadal publikuje, wykłada i uczestniczy w debatach publicznych, dostarczając materiału do analizy zarówno zwolennikom, jak i krytykom.

Wybrane publikacje i tematy powiązane

  • A New Science of Life — podstawowa prezentacja koncepcji rezonansu morficznego.
  • The Presence of the Past — rozwinięcie idei pamięci kolektywnej w przyrodzie.
  • The Science Delusion (znana także jako Science Set Free) — krytyka założeń współczesnej nauki i obrona otwartości metodologicznej.

Rupert Sheldrake jest przykładem badacza, którego prace wywołują silne emocje: jedni widzą w nich inspirację do poszerzania horyzontów i kwestionowania dogmatów, inni — brak rygoru naukowego i niebezpieczeństwo wprowadzania w błąd. Niezależnie od oceny, jego działalność pozostaje istotnym elementem dyskusji o tym, jak powinna funkcjonować nauka i jakie granice poznania są dopuszczalne.