Mengistu Haile Mariam jest etiopskim politykiem i był jednym z głównych przywódców wojskowej junty, która przejęła władzę po obaleniu cesarza Haile Selassie w 1974 roku. Jako wysoki oficer brał udział w tworzeniu komunistycznej struktury władzy, pełniąc funkcję przewodniczącego rządzącej junty i ostatecznie – od 1987 do 1991 roku – będąc formalnym prezydentem Ludowo-Demokratycznej Republiki Etiopii.

Wczesna kariera wojskowa i dojście do władzy

Mengistu wywodził się ze środowiska wojskowego i stopniowo awansował w hierarchii sił zbrojnych. Po rewolucji 1974 roku stał się jednym z czołowych członków Rady Wojskowej (tzw. Derg), która przejęła rządy w kraju. W walce o przewodnictwo w juncie Mengistu zyskał dominującą pozycję pod koniec lat 70., eliminując przeciwników politycznych i konsolidując kontrolę nad aparatem państwowym.

Charakter rządów i polityka

Mariam był określany jako dyktator. Jego rządy charakteryzowały się wprowadzeniem państwowej własności ziemi, nacjonalizacją dużej części gospodarki, próbami kolektywizacji rolnictwa oraz kampaniami propagandowymi w duchu marksizmu-leninizmu. Władze prowadziły także programy rozwoju ośrodków zdrowia i alfabetyzacji, jednak stopień ich skuteczności jest przedmiotem sporów historyków i ekonomistów.

Represje: „Czerwony Terror” i ofiary

Za rządów Mengistu miały miejsce masowe represje wobec rzeczywistych i rzekomych przeciwników politycznych. Okres zwany „Czerwonym Terror” (koniec lat 70.) to fala aresztowań, tortur i egzekucji, której ofiarami padały tysiące ludzi. Szacuje się, że liczba ofiar politycznych i ofiar konfliktów związanych z represjami może wynosić od około 500 000 do ponad 2 000 000 osób; różne źródła podają szerokie rozpiętości, a dokładne ustalenie liczby zabitych jest trudne. Międzynarodowe organizacje praw człowieka krytykowały reżim za łamanie praw człowieka i stosowanie przemocy wobec cywilów.

Konflikty zewnętrzne i klęski humanitarne

W czasie rządów Mengistu Etiopia zmagała się z poważnymi konfliktami zbrojnymi, w tym wojną o region Ogaden z Somalią (1977–1978). Konflikty te oraz centralne decyzje polityczne, susze i błędy w polityce gospodarczej doprowadziły do poważnych klęsk żywiołowych, z których najbardziej znana to wielka klęska głodu w latach 1983–1985. Fala głodu spowodowała śmierć setek tysięcy ludzi i wywołała szeroką falę międzynarodowej pomocy oraz protestów przeciwko polityce rządu.

Upadek reżimu i wyjazd na emigrację

W wyniku działań opozycyjnych ruchów partyzanckich, rosnących trudności gospodarczych i utraty poparcia części elity wojskowej, reżim Mengistu załamał się w 1991 roku. W maju 1991 Mariam wyjechał z kraju do Zimbabwe, gdzie otrzymał azyl polityczny. Jego wyjazd zakończył jedną z najkrwawszych faz w historii współczesnej Etiopii i doprowadził do zmiany systemu politycznego w kraju.

Procesy sądowe, wyroki i ocena historyczna

Po upadku reżimu etiopskie władze prowadziły śledztwa i procesy dotyczące zbrodni popełnionych w czasie rządów junty. Mengistu był sądzony w nieobecności w Etiopii i spotkał się z zarzutami dotyczącymi zbrodni przeciwko ludzkości, morderstw i innych przestępstw politycznych; etiopskie trybunały wydawały wobec niego wyroki skazujące. Sprawa Mengistu pozostaje w Etiopii tematem silnych emocji — dla jednych symbolizuje brutalność totalitarnego reżimu, dla innych jest postacią bardziej złożoną ze względu na kontekst zimnowojennych zmagań i wewnętrznych napięć w Afryce.

Wspomnienia i publikacje

W 2010 roku Mengistu zapowiedział publikację swoich wspomnień. Na początku 2012 roku rękopis pamiętnika, zatytułowany Tiglachin ("Nasza walka" w języku amharskim), wyciekł do Internetu. Kilka miesięcy później pierwszy tom, który wyciekł, został wydany w Stanach Zjednoczonych, a w 2016 roku pojawił się drugi tom. Tym razem opublikowano go w Etiopii. Mengistu zarzucił szczątkom ERP, że opublikowały pierwszy tom, aby sabotować jego publikację.

Dziedzictwo

Postać Mengistu Haile Mariama pozostaje w Etiopii i poza nią przedmiotem kontrowersji. Jego rządy przyniosły zarówno dalekosiężne zmiany strukturalne, jak reformy własności ziemi, jak i tragiczne koszty w postaci represji i ofiar cywilnych. Historycy nadal debatują nad przyczynami upadku reżimu, odpowiedzialnością za klęski humanitarne oraz nad miejscem Mengistu w historii Etiopii XX wieku.