Martwa plamka (plamka ślepa): definicja, przyczyny i ciekawostki

Dowiedz się, czym jest martwa plamka (plamka ślepa): przyczyny, mechanizm działania, ciekawostki historyczne i porównanie z oczami głowonogów.

Autor: Leandro Alegsa

20-03-2026

Martwa plamka (inaczej plamka ślepa) to obszar pola widzenia, z którego mózg nie otrzymuje sygnału świetlnego. Powstaje w miejscu, gdzie w siatkówce nie ma receptorów światłoczułych – tam, gdzie nerw wzrokowy opuszcza oko przez tarczę siatkówki. Brak komórek fotoreceptorowych w tym punkcie sprawia, że odpowiadający mu fragment pola widzenia nie jest wykrywany przez siatkówkę. Zwykle tego ubytku nie zauważamy, ponieważ mózg uzupełnia brakujące informacje, korzystając z danych z drugiego oka oraz z otaczających wzorców obrazu.

Przyczyny i anatomia

Martwa plamka jest konsekwencją anatomicznej budowy oka: włókna nerwowe siatkówki zbiegają się i tworzą pień, który opuszcza gałkę oczną jako nerw wzrokowy. Miejsce to – tarcza nerwu wzrokowego – nie zawiera fotoreceptorów, dlatego nie rejestruje światła. Sama tarcza ma średnicę około 1,5 mm na siatkówce i odpowiada w polu widzenia mniej więcej kilku stopniom kątowym (wartości przybliżone; u poszczególnych osób mogą się różnić). Plamka znajduje się bocznie od plamki żółtej, zwykle około 15° od punktu fiksacji.

Jak wykryć martwą plamkę

Najprostszy test (czasami nazywany testem Mariotte’a): zamknij jedno oko i patrząc stałym wzrokiem w punkt odniesienia, przybliż kartkę z rysunkiem (z punktami) do oka aż do momentu, gdy jeden z punktów „zniknie” — to jest Twoja martwa plamka.
Badania perymetryczne wykonywane w gabinecie okulistycznym dokładnie wyznaczają położenie i wielkość plamki oraz ewentualne inne ubytki (skotomy) w polu widzenia.

Znaczenie kliniczne

Utrata funkcji w miejscu tarczy nerwu wzrokowego jest fizjologicznym zjawiskiem, jednak każde powiększenie albo przesunięcie tej przestrzeni może świadczyć o chorobie. Powiększenie martwej plamki lub pojawienie się dodatkowych ubytków pola widzenia może być objawem takich schorzeń jak:

zapalenie nerwu wzrokowego,
jaskra (stopniowa utrata włókien nerwowych),
obrzęk tarczy nerwu wzrokowego (np. w nadciśnieniu śródczaszkowym),
uszkodzenia mechaniczne lub naczyniowe nerwu wzrokowego.

Dlatego w badaniu okulistycznym perymetria i ocena tarczy nerwu wzrokowego są ważne w diagnostyce tych schorzeń.

Ciekawostki

Pierwsze udokumentowane obserwacje tego zjawiska przeprowadził w XVII wieku francuski uczony Edme Mariotte; jego eksperymenty pokazały, że istnieje punkt w polu widzenia, który „znika”. Odkrycie to obaliło wcześniejsze przekonania o równomiernej wrażliwości siatkówki.
Wszystkie typowe kręgowce mają martwą plamkę z powodu sposobu ułożenia włókien nerwowych. Przeciwnie do nich oczy głowonogów (np. ośmiornic i kałamarnic) nie wykazują tego zjawiska — ich włókna nerwowe dochodzą do receptorów od tyłu, więc nie tworzą przerwy w warstwie receptorów.
Dzięki współpracy obu oczu i mechanizmom dopasowującym obraz (fill-in) zwykle nie zdajemy sobie sprawy z istnienia martwej plamki w codziennym widzeniu.
W praktyce można „oszukać” percepcję — odpowiednio zaprojektowane obrazy wykorzystujące blind spot powodują, że znikające pola stają się trwałą i łatwo dostrzegalną demonstracją działania mózgu.

Martwa plamka to więc naturalny efekt anatomiczny, o niewielkim znaczeniu dla zwykłego widzenia, lecz istotny diagnostycznie — zmiany w jej wielkości lub kształcie mogą wskazywać na choroby nerwu wzrokowego lub siatkówki.

W przykładzie kręgowca, 4 reprezentuje plamkę ślepą, która jest wyraźnie nieobecna w oku ośmiornicy. U kręgowców (po lewej) 1 reprezentuje siatkówkę, a 2 - włókna nerwowe, w tym nerw wzrokowy (3), natomiast w oku ośmiornicy (po prawej) 1 i 2 reprezentują odpowiednio włókna nerwowe i siatkówkę.

Test martwego pola

Demonstracja martwego pola

O		X

Instrukcje: Twoja twarz powinna znajdować się w odległości kilku palców od ekranu. Zamknij prawe oko, a lewe skup na X. Teraz powoli odsuwaj się od ekranu, a w pewnym momencie O zniknie. Stanie się to mniej więcej wtedy, gdy ekran będzie oddalony o około 25 cm (3x szerokość tego diagramu). Gdy będziesz się oddalał, O pojawi się ponownie. Jeśli zamkniesz lewe oko i spojrzysz na O, X zniknie w podobnym zakresie.

Nie widzieć martwego punktu

Jeśli chodzi o to, dlaczego martwy punkt jest zwykle niewidoczny, istnieją dwie teorie. Jedna, mniej popularna, mówi, że są one po prostu ignorowane przez mózg. Druga jest taka, że są one "wypełniane" przez mózg informacjami z otaczających je obszarów. Teoretycy percepcji generalnie faworyzują tę drugą hipotezę. Wypełnianie działa w przypadku dość złożonych i nietypowych wzorców wizualnych, co sugeruje, że aktywny proces mózgowy działa w celu naśladowania wzorców otaczających martwe pole.

Oko kręgowców i oko głowonogów

Te naturalne martwe punkty są obecne tylko w oczach kręgowców. Głowonogi mają nerwy wzrokowe przyczepione do tylnej części siatkówki, więc nie stanowią one problemu. Oko kręgowców jest nielogiczne, ponieważ światło musi przejść przez włókna nerwowe i minąć je, zanim dotrze do siatkówki.

Wynika to z faktu, że oczy kręgowców są wyrostkami z mózgu; wyrastają na zewnątrz z tkanki embrionalnej, która tworzy mózg.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest blind spot?

O: Ślepa plamka to część pola widzenia, w której nerw wzrokowy przechodzi przez tarczę wzrokową siatkówki, co powoduje brak komórek fotoreceptorowych wykrywających światło, w wyniku czego mózg nie otrzymuje żadnych informacji z tego obszaru.

P: Dlaczego część pola widzenia nie jest postrzegana w martwym polu?

O: Na tarczy wzrokowej brakuje komórek wykrywających światło, co powoduje, że część pola widzenia nie jest postrzegana.

P: W jaki sposób mózg pokonuje ślepą plamkę?

O: Mózg wypełnia ślepą plamkę otaczającymi ją szczegółami za pomocą informacji z drugiego oka, dzięki czemu nie jest ona normalnie postrzegana.

P: Które zwierzęta nie mają martwego pola?

O: Oczy głowonogów nie mają martwego pola, ponieważ nerw wzrokowy zbliża się do receptorów od tyłu, nie tworząc w ten sposób przerwy w siatkówce.

P: Kiedy dokonano pierwszej udokumentowanej obserwacji plamki ślepej?

O: Pierwsza udokumentowana obserwacja plamki ślepej została dokonana w latach 60-tych XVI wieku przez Edme Mariotte we Francji.

P: Jaka była dominująca teoria przed odkryciem Mariotte'a na temat wejścia nerwu wzrokowego do oka?

O: Przed odkryciem Mariotte'a powszechnie uważano, że punkt, w którym nerw wzrokowy wchodzi do oka, powinien być najbardziej wrażliwą częścią siatkówki.

P: Co obaliło odkrycie Mariotte'a?

O: Odkrycie Mariotte'a obaliło teorię, że punkt, w którym nerw wzrokowy wchodzi do oka, powinien być rzeczywiście najbardziej wrażliwą częścią siatkówki.