Jest to portugalskie nazwisko; pierwsze nazwisko rodowe to Egas, a drugie to Moniz.

António Egas Moniz (António Caetano de Abreu Freire Egas Moniz, 29 listopada 1874 - 13 grudnia 1955), znany jako Egas Moniz, był portugalskim neurologiem.

Opracował angiografię mózgową, technikę obrazowania naczyń krwionośnych w mózgu i wokół niego. Technika ta jest powszechnie stosowana do dziś. Opracował również procedurę chirurgiczną leukotomii, znaną również jako lobotomia. Technika ta jest obecnie rzadko stosowana.

Antonio Egas jest bardzo ceniony. Stał się pierwszym Portugalczykiem, który otrzymał Nagrodę Nobla, kiedy w 1949 roku dzielił ją z Walterem Rudolfem Hessem.

Zajmował stanowiska akademickie, napisał wiele artykułów medycznych, a także pełnił kilka funkcji ustawodawczych i dyplomatycznych w rządzie portugalskim. W 1911 roku został profesorem neurologii w Lizbonie, aż do przejścia na emeryturę w 1944 roku. Równocześnie prowadził intensywną karierę polityczną.

Dorobek naukowy i techniczny

Angiografia mózgowa — Moniz wprowadził do praktyki medycznej radiologiczną metodę obrazowania naczyń mózgowych (angiografię) pod koniec lat 20. XX wieku (pierwsze opisy pochodzą z 1927 r.). Metoda polegała na dożylnym lub dotętniczym podaniu środka kontrastowego i wykonaniu zdjęć rentgenowskich. Dzięki temu możliwe stało się wykrywanie tętniaków, malformacji tętniczo‑żylnych, guzów o bogatym unaczynieniu oraz zmian naczyniowych powiązanych z udarami. Angiografia Moniza zapoczątkowała rozwój diagnostyki naczyniowej mózgu i stała się podstawą późniejszych technik, takich jak cyfrowa angiografia subtrakcyjna (DSA), tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny z angiografią.

Leukotomia (lobotomia) — w połowie lat 30. Moniz opracował chirurgiczną metodę leczenia niektórych zaburzeń psychicznych polegającą na przerwaniu połączeń włóknistych w przedniej części płatów czołowych (prefrontalna leukotomia, później określana jako lobotomia). Pierwsze zabiegi wykonywał wspólnie z kolegami około 1935 r., a wyniki i opis techniki opublikował w kolejnych latach. Moniz opracował także specjalne narzędzie (leukotom) do wykonywania tych zabiegów. Początkowo zabieg ten był stosowany wobec pacjentów z ciężkimi, opornymi na leczenie zaburzeniami psychicznymi i w niektórych przypadkach przynosił poprawę objawów, jednak często wiązał się z poważnymi powikłaniami, zmianami osobowości i utratą funkcji poznawczych.

Nagroda Nobla i kontrowersje

W 1949 r. Moniz otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny „za odkrycie terapeutycznej wartości leukotomii w niektórych psychozach”, którą dzielił z Walterem Rudolfem Hessem. Przyznanie tej nagrody wywołało i wywołuje do dziś znaczne kontrowersje: z jednej strony doceniono terapeutyczny wpływ u niektórych ciężko chorych pacjentów w czasach, gdy brakowało skutecznych leków psychiatrycznych; z drugiej — podkreślano ciężkie skutki uboczne, brak precyzyjnych kryteriów wskazań oraz kwestie etyczne związane z trwale zmieniającymi osobowość interwencjami chirurgicznymi. Po wprowadzeniu skuteczniejszych leków psychotropowych i z rosnącą krytyką etyczną lobotomia straciła na popularności i dziś jest niemal całkowicie porzucona jako metoda terapii.

Działalność akademicka i publiczna

Moniz prowadził aktywną działalność naukową, publikował prace z zakresu neurologii i neurochirurgii oraz popularyzował nowe metody diagnostyczne i terapeutyczne. Był profesorem neurologii w Lizbonie (1911–1944), kształcił kolejne pokolenia lekarzy i brał udział w organizacji życia naukowego w Portugalii. Równolegle działał także w sferze publicznej — pełnił funkcje polityczne i dyplomatyczne, co uczyniło go postacią znaczącą nie tylko w medycynie, ale i w życiu publicznym kraju.

Dziedzictwo i ocena historyczna

  • Wkład Moniza w rozwój angiografii jest jednoznacznie oceniany jako przełomowy — jego praca umożliwiła rozwój diagnostyki naczyniowej mózgu i przyczyniła się do rozwoju neurochirurgii i neuroradiologii.
  • Uznanie dla leukotomii jest znacznie bardziej złożone: historycznie metoda ta miała istotny wpływ na leczenie niektórych pacjentów w epoce przed lekami psychotropowymi, jednak dziś jest postrzegana krytycznie ze względu na ryzyko ciężkich i nieodwracalnych skutków oraz problemy etyczne.
  • Moniz pozostaje pierwszym laureatem Nagrody Nobla pochodzącym z Portugalii, a jego postać jest przedmiotem zarówno naukowego uznania, jak i etycznej krytyki — co czyni jego dorobek jednym z bardziej dyskutowanych w historii psychiatrii i neurologii.

Pomimo kontrowersji, wkład António Egas Moniza w rozwój technik neuroobrazowania i jego wpływ na historię medycyny są niepodważalne. Jego prace stały się podstawą dalszych badań i udoskonaleń, które doprowadziły do powstania znacznie bezpieczniejszych i bardziej precyzyjnych metod diagnostycznych oraz terapeutycznych stosowanych dziś w neurologii i psychiatrii.