Zdarzenie tunguskie (1908) — potężna eksplozja nad Syberią
Zdarzenie tunguskie (1908): tajemnicza, potężna eksplozja nad Syberią — świadkowie, zniszczenia 2000 km², możliwy meteoryt, fakty i najnowsze ustalenia dotyczące tragedii.
Zdarzenie tunguskie to nazwa bardzo dużej eksplozji w powietrzu, która miała miejsce 30 czerwca 1908 roku na Syberii. Większość naocznych świadków opisywała jedną silną błyskawiczną detonację lub kilka wybuchów następujących jedno po drugim, które miały miejsce około godziny 7:15 czasu lokalnego. Przyczyną tych eksplozji nie jest w 100% potwierdzone, ale jako najbardziej prawdopodobne wyjaśnienie wskazuje się uderzenie i rozpadem w atmosferze meteorytu (tzw. airburst). W promieniu około 30 kilometrów (ok. 19 mil) od miejsca zdarzenia drzewa zostały powalone i wyrwane z korzeni; w osadzie Wanwara (Vanavara), oddalonej o około 65 km (40 mil), powybijane zostały okna i drzwi. Szacuje się, że obszar zniszczeń zajmował około 2000–2150 km2. W odległości ponad 500 km (ok. 311 mil) obserwowano jasne światło, a zjawisko to wywołało falę sejsmiczną i atmosferyczną odczuwalną na dużych odległościach — w niektórych miejscach widziano nawet rozbłysk na nocnym niebie.
Skutki dla ludzi były niewielkie w porównaniu z ogromem energii wyzwolonej przez eksplozję, ponieważ region był słabo zaludniony. Nie ma wiarygodnych doniesień o masowych ofiarach; w zależności od źródeł ofiarą padła jedna lub dwie osoby, a większość relacji mówi o braku ofiar śmiertelnych z powodu niewielkiej liczby mieszkańców w rejonie zdarzenia.
Charakter zdarzenia i wysokość: współczesne analizy wskazują, że eksplozja nastąpiła w atmosferze na wysokości szacowanej na około 5–15 km nad ziemią (często podaje się zakres 7–15 km), co tłumaczy brak klasycznego krateru uderzeniowego. W źródłach historycznych i naukowych spotyka się różne podania dotyczące dokładnej godziny — podawane jest też 0:14 UTC (7:14 czasu lokalnego), co odpowiada relacjom świadków.
Siła wybuchu i wyniki badań: szacunki energii wyzwolonej w zdarzeniu tunguskim różnią się w literaturze — mieszczą się w szerokim przedziale od kilku do kilkudziesięciu megaton równoważnika TNT; najczęściej przytaczane wartości to kilka do kilkunastu megaton. Badania terenowe rozpoczęły się kilkanaście lat po zdarzeniu, najgłośniejsza była ekspedycja rosyjska kierowana przez Leonida Kulika w 1927 roku, która odnotowała rozległe powalenia drzew i brak wyraźnego krateru. Późniejsze analizy geochemiczne i poszukiwania mikroskopijnych cząstek wskazują na istnienie drobnych szczątków meteorytowych w osadach torfowisk i jezior, co wspiera hipotezę kosmicznego pochodzenia. Rejestracje fal uderzeniowych i zaburzeń atmosferycznych z tamtego dnia były także odnotowane w Europie, co świadczy o skali uwolnionej energii.
Hipotezy i konsensus naukowy: przez lata pojawiały się różne, czasem sensacyjne wyjaśnienia — od fragmentu komety, przez fragmenty asteroidu, po mniej prawdopodobne teorie (np. wybuchy naturalne, eksperymenty czy zjawiska nadprzyrodzone). Obecny konsensus większości badaczy opiera się na wybuchu ciałka kosmicznego (głównie modeluje się albo gwałtowne rozpadem meteoroidu o składzie skalnym/metalicznym, albo mniej gęstej kometarnej materii) w górnych warstwach atmosfery, co spowodowało falę uderzeniową i rozległe zniszczenia bez uformowania krateru.
Zdarzenie tunguskie pozostaje jednym z najbardziej znanych i jednocześnie najciekawszych przypadków interakcji Ziemi z ciałem kosmicznym. Mimo dużej liczby badań i ekspedycji, niektóre szczegóły (dokładna masa i skład obiektu, precyzyjna wysokość eksplozji, pełny przebieg fragmentacji) wciąż są przedmiotem badań i dyskusji naukowej.
Przewrócone drzewa, zdjęcie wykonane przez Lenoida Kulika, 1927 r.
Zaangażowana energia
To, co się stało, nazywamy dziś wybuchem powietrza. W tamtych czasach szacowano energię wybuchu na 10 do 30 megaton TNT, w zależności od wysokości, na której nastąpił wybuch. Symulacje przeprowadzone przy użyciu nowoczesnych komputerów wykazały, że energia wybuchu wynosiła prawdopodobnie od 3 do 5 megaton TNT. Przyjmując 15 megaton, oznaczałoby to, że zaangażowana energia była 1000 razy większa niż energia bomby atomowej zrzuconej na Hiroszimę w 1945 roku. Fala uderzeniowa odpowiada trzęsieniu ziemi o magnitudzie 5,0 w skali Richtera. Z tych powodów, zdarzenie tunguskie jest uważane za największe zdarzenie uderzeniowe na Ziemi w zapisanej historii.
Wyprawy do tego obszaru
Początkowo nie było żadnego zainteresowania tym wydarzeniem. Ponad dziesięć lat po tym wydarzeniu, Leonid Kulik, rosyjski mineralog, poprowadził ekspedycję w ten rejon. W latach 1921 i 1922 dotarł jedynie do Kańska, oddalonego od "epicentrum" zdarzenia o 600 km (373 mil). W 1927 r. Kulik dotarł w rejon, gdzie doszło do zdarzenia, a w 1938 r. zlecił wykonanie zdjęć lotniczych.
Wyprawa Kulika jest pierwszą odnotowaną wyprawą w ten rejon. Od tego czasu odbyło się wiele ekspedycji, na temat tego wydarzenia opublikowano ponad 1000 artykułów, większość w języku rosyjskim.
Były jeszcze dwie inne ekspedycje w ten rejon: jedna w 1958, druga w 1963 roku.
Rosyjski znaczek pocztowy z 1958 roku, wydany 50 lat po tym wydarzeniu, na cześć Kulika.
Teorie
Dziś nie ma jednoznacznego wyjaśnienia, co spowodowało eksplozje, ani co się stało. Istnieją jednak różne teorie.
Eksplozja meteorytu
W ten obszar uderzył meteoryt. Najbardziej prawdopodobna jest asteroida lub kometa o małej gęstości i średnicy od 30 metrów (98 stóp) do 80 metrów (260 stóp). Obiekt eksplodował na wysokości od 7 do 14 km nad ziemią, z tego powodu nie ma krateru uderzeniowego. Problem z tą teorią polega na tym, że meteoryty tego typu zwykle nie osiągają niskich poziomów atmosfery. Meteoroidy, które zawierają więcej żelaza mają większe szanse na dotarcie do niskich warstw atmosfery, ale nie powodują tak niszczycielskich eksplozji.
Jezioro Cheko
Jezioro Cheko jest małym słodkowodnym jeziorem, około 8 kilometrów (5.0 mil) od centrum imprezy. Jezioro nie pojawia się na mapach tego obszaru starszych niż około 1928 roku. Przed 1908 rokiem, wydaje się być nieznane. Jezioro jest prostokątne, ma 708 metrów długości, 364 m szerokości i około 50 m głębokości. W 1999 roku Luca Gasperini przeprowadził badania osadów w jeziorze i stwierdził, że jezioro powstało przed wydarzeniem z 1908 roku. W 2007 roku National Geographic cytuje go, twierdząc, że możliwe jest, iż jezioro powstało jako krater uderzeniowy.
Teorie geofizyczne: Erupcja wulkanu
Inna teoria mówi, że zdarzenie to ma przyczynę geofizyczną: Około 10 milionów ton eksplodującego gazu ziemnego mogłoby wywołać efekt, który zaobserwowano. Problem z tą teorią polega na tym, że naoczni świadkowie mówili o bardzo jasnym świetle, które można było dostrzec z bardzo daleka. Eksplozja gazu ziemnego nie wytwarza jasnego światła.
Pytania i odpowiedzi
P: Czym jest wydarzenie tunguskie?
O: Wydarzenie tunguskie to bardzo duża eksplozja w powietrzu, która miała miejsce 30 czerwca 1908 roku na Syberii.
P: O której godzinie doszło do eksplozji?
O: Eksplozje miały miejsce około godziny 7:15 czasu lokalnego.
P: Jaka jest przyczyna eksplozji tunguskiej?
O: Przyczyna wydarzenia tunguskiego nie jest znana, ale sugeruje się, że prawdopodobną przyczyną było uderzenie meteorytu.
P: Co wydarzyło się w Wanwara, małej osadzie oddalonej o około 65 km (40 mil)?
O: W Wanwarze powybijane zostały okna i drzwi.
P: Ile osób zginęło w wyniku katastrofy tunguskiej?
O: Nie ma doniesień o osobach, które zginęły. W zależności od źródła, była jedna lub dwie ofiary śmiertelne.
P: Jak daleko znajdowało się jasne światło widziane po wydarzeniu tunguskim?
O: W odległości ponad 500 km (311 mil) widziano jasne światło i odczuwano trzęsienie ziemi.
P: Kiedy miało miejsce wydarzenie tunguskie i na jakiej wysokości nad ziemią?
O: Zdarzenie tunguskie miało miejsce około 7 do 15 km (4,3 do 9,3 mil) nad ziemią, o godzinie 0:14 UTC (7:14 czasu lokalnego).
Przeszukaj encyklopedię