Bitwa pod Nalapani (31 października – 30 listopada 1814) była pierwszym znaczącym starciem w wojnie angielsko-nepalskiej (1814–1816). Siły Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej zmierzyły się z wojskami Nepalu (wówczas rządzonym przez dynastię Gorkha). Walki toczyły się wokół niedużego, lecz dobrze umocnionego fortu Nalapani, położonego w pobliżu Dehradun. Garnizon liczył około 600 ludzi pod dowództwem kapitana Balbhadry Kunwara, natomiast siły atakujące przewyższały ich liczebnością i uzbrojeniem (ponad 5 000 żołnierzy). Pierwszego dnia oblężenia, podczas próby szturmu, zginął dowodzący siłami brytyjskimi generał major Rollo Gillespie.

Tło konfliktu

Wojna angielsko‑nepalska wybuchła wskutek sporów o granice i wpływy na pograniczu Himalajów. Dla Brytyjczyków celem było zabezpieczenie północnych rubieży posiadłości indyjskich i pacyfikacja zagrożeń dla handlu oraz komunikacji; dla Nepalu — obrona niezależności i terytoriów zdobytych w poprzednich latach. Bitwy o nieduże, lecz strategicznie położone twierdze, takie jak Nalapani czy później Jaithak, miały za zadanie przełamać opór przeciwnika i zdobyć kontrolę nad dolinami i przełęczami.

Przebieg oblężenia

Początkowe bezpośrednie szturmy przeprowadzone przez oddziały Kompanii okazały się kosztowne i nieskuteczne — dobrze zorganizowane obrony wewnątrz fortu oraz zaciętość obrońców powstrzymały ataki. Po śmierci Gillespiego dowództwo brytyjskie kontynuowało operacje, łącząc działania ogniowe artylerii z próbami odcięcia zaopatrzenia. Kluczowym manewrem było odcięcie dopływu wody do fortu, co w krótkim czasie osłabiło obrońców.

Po kilku tygodniach, wobec braku wody i rosnących strat, kapitan Balbhadra odmówił honorowego poddania się. Ostatecznie, w ostatnim dniu oblężenia, poprowadził on około 70 ocalałych żołnierzy w desperackim wypadzie — szarży mającej na celu przebicie się z umocnień. Udało im się przedrzeć i wycofać na pobliskie wzgórza, unikając całkowitego okrążenia, choć garnizon utracił kontrolę nad fortem. Pomimo że Brytyjczykom udało się zdobyć pozycję, koszty w ludziach i środkach były znaczne — historycy określają zdobycie Nalapani jako pyrrusowe zwycięstwo.

Znaczenie i następstwa

Obrona Nalapani miała dalekosiężne konsekwencje poza samym wynikiem militarno‑terytorialnym. Najbardziej trwałym skutkiem była reputacja Gurkhasów jako niezwykle odważnych i zdyscyplinowanych wojowników. Opór stawiany w Nalapani oraz podobne akcje wpłynęły na decyzję Brytyjczyków o rekrutowaniu Gurkhów do własnych sił — po zakończeniu wojny, m.in. na mocy traktatu kończącego konflikt (Traktat z Sugauli, 1816), Kompania zaczęła formować oddziały z żołnierzy nepalskich.

W wymiarze symbolicznym obrona fortu i wypad dowodzony przez Balbhadrę Kunwara stały się elementem narodowej pamięci Nepalu — Balbhadra jest pamiętany jako bohater i wzór odwagi. Dla Brytyjczyków doświadczenia z Nalapani były przestrogą przed lekceważeniem lokalnych warunków terenowych i odporności przeciwnika; strategia oblężnicza i potrzeba lepszego rozpoznania terenu zyskały większe znaczenie w dalszych działaniach wojennych.

Bitwa pod Nalapani pozostaje jednym z najlepiej znanych epizodów wojny angielsko‑nepalskiej: mimo że formalnie zwyciężyła Kompania Wschodnioindyjska, to duch i waleczność obrońców przyczyniły się do narodzin legendy Gurkhów, której echo było odczuwalne w późniejszych latach, gdy setki Nepalczyków zasiliły szeregi brytyjskiej armii jako cenieni żołnierze.