Spitsbergen – największa wyspa Svalbardu: geografia, osady i historia

Spitsbergen – największa wyspa Svalbardu: poznaj geografię, historię i osady (Longyearbyen, Barentsburg, Ny-Ålesund) oraz tajemnice arktycznych krajobrazów.

Spitsbergen (pisany również jako Spitzbergen) jest największą wyspą archipelagu Svalbard. Do 1965 roku nazywana była Spitsbergenem Zachodnim. Nazwa Spitsbergen Wschodni została zaproponowana dla trzeciej co do wielkości wyspy archipelagu, Edgeøya. Wyspa leży w Arktyce, między Morzem Norweskim a Oceanem Arktycznym, i jest zarządzana przez Norwegię na mocy Traktatu Spitsbergeńskiego (Svalbard Treaty).

Spitsbergen ma powierzchnię około 39 000 km² i wymiary około 380 km (240 mil) na 220 km (140 mil). Około 60% powierzchni wyspy jest pokryte lodowcami. Najwyższym punktem jest Newtontoppen (1 713 m n.p.m.). Wybrzeża wyspy przecięte są licznymi fiordami, z których największy to Isfjorden; inne znane zatoki i fiordy to Kongsfjorden i Hornsund. Klimat jest surowy arktyczny, z długimi okresami nocy polarnej zimą i dnia polarnego latem, choć temperatura nad morzem jest częściowo łagodzona przez prądy północnoatlantyckie.

Osady i ludność

Na Spitsbergenie znajduje się jedyna na archipelagu stała populacja ludności cywilnej. W praktyce życie koncentruje się w kilku ośrodkach:

• Barentsburg, około 500 osób — rosyjsko-ukraińska osada górnicza z charakterystyczną architekturą i infrastrukturą socjalną;
• Longyearbyen, główna osada i administracyjne centrum Svalbardu, około 2 500 mieszkańców — tu znajduje się lotnisko, szkoła, sklepy, instytucje administracyjne oraz Svalbard Global Seed Vault;
• Ny-Ålesund, stacja naukowa, około 30–35 osób poza sezonem — jeden z najbardziej wysuniętych na północ ośrodków badawczych na świecie, z międzynarodową współpracą naukową;
• Sveagruva (Svea), miasto górnicze, historycznie około 300 osób — kopalnia węgla prowadzona przez Store Norske została zamknięta w 2017 r.; przed zamknięciem wielu pracowników dojeżdżało z Longyearbyen.
• Hornsund — polska stacja badawcza należąca do Instytutu Geofizyki PAN, obsługiwana sezonowo i zimą przez zmienne zespoły badawcze.

Jest kilka opuszczonych osad i miejsc historycznych, które przyciągają turystów i badaczy, m.in.:

• Pyramiden — opuszczone radzieckie miasto górnicze z dobrze zachowaną infrastrukturą i budynkami, dziś atrakcja turystyczna;
• Grumant — dawniej duża radziecka osada górnicza, obecnie porzucona;
• Smeerenburg — historyczne stanowisko wielorybników holenderskich z XVII wieku, obecnie pozostałości stanowisk archeologicznych;
• Hiorthhamn i inne mniejsze przysiółki górnicze i łowieckie, opuszczone wraz z zaprzestaniem eksploatacji.

Historia

Obszar Spitsbergenu był znany i odwiedzany od czasów eksploracji arktycznej — za odkrywcę wyspy uznaje się holenderskiego żeglarza Willema Barentsza (1596). W XVII i XVIII wieku ważną działalnością była żegluga wielorybnicza i fokażnictwo, po których pozostały ślady historyczne. W XIX i XX wieku rozwój przemysłu wydobywczego (głównie węgla) przyczynił się do powstania stałych osad. Po I wojnie światowej ukształtowały się zasady międzynarodowego statusu archipelagu (Traktat Svalbardzki, 1920), który przyznał Norwegii zwierzchnictwo, jednocześnie zapewniając państwom sygnatariuszom prawo do prowadzenia działalności gospodarczej.

Gospodarka i badania naukowe

Gospodarka Spitsbergenu opiera się dziś głównie na turystyce, badaniach naukowych i — w ograniczonym stopniu — na wydobyciu węgla. Longyearbyen pełni funkcję centrum administracyjnego, handlowego i usługowego. Ny-Ålesund jest ważnym miejscem badań klimatu, geofizyki i biologii arktycznej z międzynarodowymi stacjami badawczymi. W pobliżu Longyearbyen znajduje się także Svalbard Global Seed Vault — globalne archiwum nasion przechowywane w celu ochrony bioróżnorodności roślin uprawnych.

Przyroda i ochrona

Spitsbergen posiada unikalne środowisko arktyczne: tundrę, lodowce, brzegowe ekosystemy morskie i liczne gatunki zwierząt arktycznych. Można tu spotkać m.in. polarne niedźwiedzie (Ursus maritimus), renifery (Svalbardreindyr), lisy polarne, foki, morsy oraz bogate kolonie ptaków morskich. Znacząca część wyspy i okolic jest objęta formami ochrony przyrody — parkami narodowymi i rezerwatami — oraz regulacjami wynikającymi z norweskiego prawa i międzynarodowych umów (m.in. Svalbard Environmental Protection Act).

Transport i bezpieczeństwo

Główną bramą lądową jest port lotniczy w Longyearbyen (Longyearbyen/Lufthavn, LYR) z połączeniami do Norwegii. Komunikacja między osadami odbywa się drogą morską, w sezonie letnim promami i statkami, a zimą często przy użyciu skuterów śnieżnych i helikopterów; sieć dróg jest ograniczona do obszaru Longyearbyen i kilku pobliskich miejsc. Podróże poza osiedla wymagają środków ostrożności ze względu na dziką przyrodę — m.in. obowiązkowe jest noszenie broni palnej lub eskorty przy wędrówkach poza terenami zabudowanymi z uwagi na możliwość spotkania niedźwiedzia polarnego, a także przygotowanie na trudne warunki pogodowe.

Turystyka

Spitsbergen przyciąga turystów zainteresowanych przyrodą arktyczną, obserwacją dzikiej przyrody, lodowcami, kajakarstwem, trekkingiem i rejsami po fiordach. Popularne atrakcje to rejsy wzdłuż wybrzeża, wyprawy do Pyramiden, obserwacja niedźwiedzi i wielorybów oraz wędrówki po tundrze. Turystyka jest ściśle regulowana w celu minimalizacji wpływu na środowisko.

Spitsbergen to miejsce o unikalnym połączeniu surowej przyrody, bogatej historii eksploracji arktycznej i współczesnej działalności naukowej — jedno z najbardziej dostępnych „okien” do obserwacji arktycznego świata.

Szukaj według litery