Smog jest rodzajem zanieczyszczenia powietrza; słowo "smog" jest połączeniem słów dym i mgła. Klasyczny smog powstaje w wyniku spalania dużej ilości węgla na danym obszarze i jest spowodowany mieszaniną dymu i dwutlenku siarki.

Londyn jest miejscem, gdzie stało się to po raz pierwszy. Palenie węglem jest obecnie w Londynie nielegalne, a pociągi napędzane są innymi paliwami. W miastach takich jak Los Angeles to spaliny samochodowe powodują smog.

Delhi jest podobno najbardziej zanieczyszczonym miastem na Ziemi. Smog powoduje choroby płuc i zwiększa śmiertelność. Według jednych szacunków, zanieczyszczenie powietrza powoduje śmierć około 10 500 osób w Delhi każdego roku.

Rodzaje smogu

W praktyce wyróżnia się dwa główne typy smogu:

  • Smog klasyczny (siarkowy, "londyński") – związany z spalaniem paliw stałych (zwłaszcza węgla), zawiera dużą ilość pyłów, sadzy i SO2. Charakterystyczny dla miast przemysłowych w chłodnych regionach, nasila się zimą przy inwersjach temperaturowych.
  • Smog fotochemiczny ("losangeleski") – powstaje latem przy intensywnym nasłonecznieniu, gdy tlenki azotu (NOx) i lotne związki organiczne (VOC) reagują fotochemicznie, tworząc ozon troposferyczny (O3) i wtórne aerozole.

Główne składniki i przyczyny

  • Pyły zawieszone: PM2.5 i PM10 – drobne cząstki, które łatwo wnikają do układu oddechowego i krwiobiegu.
  • Tlenki azotu (NOx) i tlenki siarki (SO2) – pochodzą głównie ze spalania paliw kopalnych w elektrowniach, przemyśle i transporcie.
  • Węgiel i sadza – z domowych pieców, elektrowni i spalania biomasy.
  • Lotne związki organiczne (VOC) – emisje z paliw, rozpuszczalników, przemysłu i procesów chemicznych.
  • Ozon troposferyczny (O3) – powstaje wtórnie w reakcjach fotochemicznych; jest toksyczny dla dróg oddechowych.

Do lokalnych przyczyn należą ogrzewanie budynków (zwłaszcza niska emisja z pieców i kominków), emisje komunikacyjne, zakłady przemysłowe, spalanie odpadów i wypalanie biomasy. Na zanieczyszczenia wpływają też źródła poza miastem – transport z sąsiednich regionów może zwiększać stężenia poprzez przemieszczanie zanieczyszczonego powietrza.

Warunki meteorologiczne sprzyjające powstawaniu smogu

  • Inwersja temperaturowa – ciepłe powietrze nad chłodnym tworzy „pokrywę”, która zatrzymuje zanieczyszczenia przy powierzchni ziemi.
  • Słaba cyrkulacja powietrza i brak wiatru – zmniejszają rozpraszanie zanieczyszczeń.
  • Topografia – miasta położone w kotlinach lub otoczone górami (np. niektóre chińskie i indywidualne aglomeracje) częściej doświadczają kumulacji.

Skutki dla zdrowia

Krótko- i długoterminowe następstwa:

  • Podrażnienie oczu, nosa i gardła, kaszel, nasilenie astmy.
  • Zwiększone ryzyko infekcji dróg oddechowych, przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP) i zaostrzeń istniejących chorób płuc (choroby płuc).
  • Choroby układu krążenia, zawały serca i udary – drobne cząstki wpływają na stan zapalny i funkcję naczyń krwionośnych.
  • Wzrost śmiertelności przedwczesnej – według szacunków WHO zanieczyszczenie powietrza powoduje miliony przedwczesnych zgonów rocznie na świecie.
  • Negatywne efekty rozwojowe i ciążowe – m.in. niska masa urodzeniowa i przedwczesne porody.

Osoby najbardziej narażone: dzieci, osoby starsze, kobiety w ciąży, osoby z chorobami układu oddechowego i sercowo-naczyniowego oraz osoby pracujące/ćwiczące na zewnątrz.

Skutki środowiskowe i ekonomiczne

  • Zanieczyszczenie ekosystemów, kwaśne opady (przy obecności SO2 i NOx), uszkodzenia roślin i zbiorników wodnych.
  • Obniżenie jakości życia, spadek produktywności pracowników z powodu chorób i absencji.
  • Koszty opieki zdrowotnej związane z leczeniem chorób wywołanych przez zanieczyszczenia.

Zapobieganie i ograniczanie smogu

Skuteczna kontrola smogu wymaga działań na poziomie systemowym i lokalnym:

  • Polityka i regulacje: normy emisji, limity spalania paliw stałych, wdrażanie norm Euro dla pojazdów, strefy niskiej emisji, opłaty za wjazd do centrum, zakazy spalania odpadów.
  • Transformacja energetyczna: odchodzenie od węgla na rzecz odnawialnych źródeł energii i gazu, poprawa efektywności energetycznej budynków.
  • Transport: rozwój transportu publicznego, promowanie pojazdów elektrycznych, infrastruktura dla rowerów i pieszych.
  • Przemysł i rolnictwo: instalacja filtrów i urządzeń ograniczających emisję, ograniczanie wypalania biomasy i resztek rolnych.
  • Monitorowanie i informacja: systemy pomiarowe i prognozy jakości powietrza (AQI), które pozwalają na podejmowanie decyzji i wysyłanie alarmów zdrowotnych.

Co robić podczas alarmu smogowego

  • Śledzić lokalne komunikaty i indeks jakości powietrza (AQI).
  • Ograniczyć aktywność na zewnątrz, zwłaszcza intensywny wysiłek fizyczny.
  • Osłaniać drogi oddechowe – stosować maski filtrujące (np. FFP2/N95) przy konieczności przebywania na zewnątrz i gdy stężenia PM2.5 są wysokie.
  • Zamykać okna i uszczelniać mieszkanie; używać oczyszczacza powietrza z filtrem HEPA, jeśli to możliwe.
  • Osoby z chorobami przewlekłymi powinny konsultować się z lekarzem i mieć przygotowane leki ratunkowe (np. inhalatory).

Przykłady działań, które zmniejszyły smog

  • Wprowadzenie zakazu spalania węgla w domowych piecach i programów wymiany kotłów (np. po Wielkim Smogu w Londynie, który przyczynił się do uchwalenia brytyjskiej ustawy o czystym powietrzu z lat 50.).
  • Strefy niskiej emisji i ograniczenia ruchu w centrach miast oraz inwestycje w transport publiczny (przykłady wielu miast europejskich).
  • Redukcja emisji z elektrowni i przemysłu dzięki modernizacji instalacji i filtrom odpylającym.

Podsumowanie: Smog to wieloaspektowy problem łączący źródła lokalne i regionalne, chemiczne reakcje atmosferyczne oraz warunki meteorologiczne. Ma poważne konsekwencje zdrowotne i ekonomiczne, ale przy odpowiednich regulacjach, technologii i zachowaniach indywidualnych jego skutki można znacząco ograniczyć. Przykłady miast takich jak Londyn, Los Angeles, Delhi czy Pekin pokazują, że przyczyny i formy smogu są zróżnicowane – od spalania węgla po emisje samochodowe i przenoszenie zanieczyszczeń z regionów sąsiednich – dlatego rozwiązania muszą być kompleksowe i dostosowane lokalnie.