Roman-Taras Josypowycz Szuchewycz (ukraiń: Роман Йосипович Шухевич, znany również pod pseudonimem Taras Czuprynka; 30 czerwca 1907 – 5 marca 1950) był ukraińskim działaczem niepodległościowym, politykiem i dowódcą wojskowym, jednym z głównych przywódców Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA).
Wczesne życie i działalność w II Rzeczypospolitej
Szuchewycz urodził się 30 czerwca 1907 roku we Lwowie, wówczas w granicach Austro-Węgier. Pochodził z rodziny o silnych tradycjach narodowych. W okresie międzywojennym zaangażował się w działalność ukraińskiego ruchu niepodległościowego, wstępując do Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). W tym czasie prowadził działalność konspiracyjną przeciwko władzom II Rzeczypospolitej i był wielokrotnie ścigany oraz aresztowany przez polskie służby.
II wojna światowa — batalion Nachtigall i dalsza działalność
W pierwszych latach II wojny światowej Szuchewycz był związany z formacjami ukraińskimi tworzonymi przy wsparciu niemieckich służb wojskowych. W 1941 roku występował jako dowódca (ze strony ukraińskiej) batalionu Nachtigall, utworzonego w ramach porozumień między częścią OUN a niemieckim wywiadem. Wkrótce jednak relacje z Niemcami uległy pogorszeniu, a wiele działaczy ukraińskich kontynuowało własną działalność konspiracyjną, niezależnie od III Rzeszy.
Dowódca UPA i działalność powstańcza
Od 1943 roku Szuchewycz zajmował najważniejsze stanowiska wojskowe w strukturach ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego. Był jednym z głównych dowódców Ukraińskiej Powstańczej Armii, odpowiadając za organizację i prowadzenie działań partyzanckich przeciwko Armii Czerwonej i władzom radzieckim oraz — w skomplikowanych i brutalnych warunkach wojennych — przeciwko oddziałom polskim i innym siłom na obszarach spornych. Pełnił również funkcję przewodniczącego Sekretariatu Generalnego Ukraińskiej Najwyższej Rady Wyzwoleńczej (UHVR) w latach 1943–1950, będąc istotną postacią polityczną ruchu niepodległościowego.
Konflikty, zarzuty i kontrowersje
Szuchewycz i kierowane przez niego struktury UPA są przedmiotem szerokich i ciągłych sporów historycznych. Z jednej strony w tradycji części ukraińskiej są uznawani za bohaterów walki o niepodległość przeciwko sowietom. Z drugiej strony wielu badaczy, a także przedstawiciele Polski i Izraela, oskarża UPA oraz niektóre oddziały OUN o udział w masowych zbrodniach wobec ludności cywilnej — w tym o zbrodnie przeciwko ludności polskiej na Wołyniu i w Galicji Wschodniej oraz o współudział w prześladowaniach i zabójstwach Żydów. Ocena odpowiedzialności konkretnych osób, w tym samego Szuchewycza, jest przedmiotem badań historycznych i debat; istnieją dowody wskazujące na udział struktur, których dowódcą był Szuchewycz, w aktach przemocy etnicznej, natomiast nie wszystkie szczegóły i stopień osobistej odpowiedzialności zostały jednoznacznie ustalone i nadal budzą kontrowersje.
Po wojnie, śmierć i spuścizna
Po zakończeniu działań frontowych Szuchewycz kierował dalszą konspiracyjną działalnością antyradziecką. Prowadząc walkę partyzancką przeciwko sowieckiej bezpiece, pozostał aktywny do końca lat 40. Zginął 5 marca 1950 roku podczas obławy sowieckich służb (MGB) na kryjówkę w rejonie Lwowa. Jego śmierć została wykorzystana przez władze radzieckie do propagandowego zakończenia pewnego etapu działalności ukraińskiego podziemia.
Upamiętnienie i kontrowersje pośmiertne
Szuchewycz został pośmiertnie odznaczony przez prezydenta Wiktora Juszczenkę tytułem Bohatera Ukrainy. Decyzja ta, podobnie jak inne przejawy rehabilitacji działaczy OUN-UPA w Ukrainie, wywołała międzynarodowe reakcje i ostre spory polityczne — zwłaszcza z Polską i środowiskami żydowskimi. Spór dotyczy zarówno oceny działań UPA w czasie wojny, jak i tego, w jaki sposób pamięć o nich powinna być kultywowana.
Ocena historyczna
Roman Szuchewycz pozostaje jedną z najbardziej kontrowersyjnych postaci historii XX wieku na ziemiach ukraińsko-polskich. Dla części Ukraińców jest symbolem oporu wobec sowietów i walki o niepodległość; dla wielu Polaków, Żydów i części międzynarodowych historyków jego działalność wiąże się z tragicznymi aktami przemocy wobec ludności cywilnej. Współczesne badania historyczne starają się wyjaśnić złożoność tamtego okresu, oddzielając udokumentowane fakty od mitów i narracji politycznych.
