Qualia (kwalie) — definicja w filozofii umysłu i percepcji

Qualia (kwalie) — przystępna definicja w filozofii umysłu i percepcji: czym są subiektywne doświadczenia (ból, smak, kolor) i jak kształtują rozumienie świadomości.

Qualia to termin, którego filozofowie używają w odniesieniu do kawałków percepcji lub subiektywnego, świadomego doświadczenia. Jest to dziedzina zwana filozofią psychologii lub filozofią umysłu. Termin wywodzi się z łacińskiego "quale" (jakie) i zyskał popularność w filozofii umysłu XX wieku jako sposób opisania tego, co w doświadczeniu wydaje się wewnętrznie jakościowe i trudne do ujęcia w języku czysto fizycznym.

Przykładem qualia jest ból głowy, smak wina, czy postrzegana czerwień wieczornego nieba. Jest to odrębna część doświadczenia, różna od myślenia o propozycjach czy strumienia myśli świadomości. Qualia cechują się często jako: subiektywne (są dostępne tylko temu, kto ich doświadcza), ineffable (trudne do pełnego opisania słowami), prywatne i bezpośrednie (bez pośrednictwa rozumowań). Z tego powodu są centralnym punktem debat o tym, czy świadomość da się w pełni wyjaśnić przy pomocy nauk przyrodniczych.

Cechy i problemy związane z qualią

• Prywatność i subiektywność: każde qualia jest dostępne przede wszystkim dla podmiotu doświadczającego (np. tylko ja mogę dokładnie wiedzieć, jak smakuje moje wino).
• Niewyrażalność (ineffability): pewne aspekty doświadczenia wydają się trudne lub niemożliwe do pełnego przekazania słowami.
• Bezpośredniość: qualia są częścią bezpośredniego doświadczenia, a nie jedynie opisem zachowania czy funkcji poznawczych.
• Wyodrębnialność od treści poznawczych: można rozróżnić samą jakość od sądów, przekonań czy skojarzeń o tej jakości.

Klasyczne eksperymenty myślowe i argumenty

W literaturze filozoficznej pojawiło się kilka znanych eksperymentów myślowych dotyczących qualiów:

• Maryzyna (argument wiedzy) Franka Jacksona: wyobraźmy sobie naukowca zamkniętego w czarno-białym laboratorium, który zna wszystkie fizyczne fakty o kolorach, lecz nigdy ich nie doświadczył. Kiedy zobaczy czerwony obiekt, czy dowie się czegoś nowego? Jackson argumentował, że tak — co wskazywałoby, iż qualia nie są wyczerpująco ujmowane przez fizyczne opisy.
• Filozoficzne zombie (David Chalmers): możliwe byty fizycznie nieodróżnialne od ludzi, ale pozbawione subiektywnych doznań. Ich wyobrażenie ma ilustrować, że świadomość fenomenalna mogłaby być odrębna od stanów fizycznych.
• Odwrócony spektrum (inverted spectrum): hipotetyczna możliwość, że dwie osoby mogą mieć zamienione doznania kolorów (to, co dla mnie jest czerwone, dla ciebie jest zielone), mimo identycznych funkcji percepcyjnych — co podkreśla prywatny charakter qualiów.
• Thomas Nagel — "Co to znaczy być nietoperzem?": argument, że istnieje coś specyficznego dla subiektywnego punktu widzenia, co trudno uchwycić w obiektywnych kategoriach nauki.

Główne stanowiska filozoficzne

• Fizykalizm/identity theory: qualia są tożsame z pewnymi stanami mózgu; trudności polegają na ograniczeniach naszej wiedzy i języka.
• Redukcjonizm reprezentacjonistyczny: doświadczenia jakościowe można zredukować do reprezentacji treści przedstawiających świat; to, co nazywamy qualią, to sposób reprezentacji.
• Funkcjonalizm i eliminacjonizm: niektórzy twierdzą, że qualia można opisać przez funkcje i relacje przyczynowe, inni (eliminatywiści) sugerują, że pojęcie qualia jest mylne i należy je odrzucić.
• Dualizm i jego warianty: zakładają, że qualia wskazują na aspekty umysłu nieidentyczne z fizycznością mózgu, co prowadzi do postulowania odrębnej ontologicznej kategorii.
• Teorie wyższego rzędu oraz teorii dostępu (e.g. Ned Block): rozróżniają świadomość fenomenalną (qualia) od świadomości dostępowej (stanów dostępnych do raportu i kontroli poznawczej).

Krytyka i sceptycyzm — stanowisko Dennetta

Daniel Dennett (ur. 1942), amerykański filozof i kognitywista, twierdzi, że qualia to "nieznany termin na coś, co nie mogłoby być bardziej znane każdemu z nas: sposób, w jaki rzeczy nam się wydają". Dennett krytykuje tradycyjne użycie pojęcia jako nieprecyzyjne i podatne na iluzje myślowe; proponuje metody analizy fenomenów świadomości w ramach tzw. heterophenomenologii — traktowania raportów o doświadczeniu jako danych empirycznych do wyjaśnień naukowych.

Konsekwencje dla nauk empirycznych

Debata o qualiach wpływa na badania neurologiczne i kognitywistyczne: czy da się znaleźć neurony-korelacje świadomości (NCC) odpowiadające poszczególnym qualiom? Neuroobrazowanie i eksperymenty psychofizyczne dostarczają danych o korelacjach między aktywnością mózgu a subiektywnymi raportami, lecz pytanie o to, czy to wyjaśnia, czym są qualia, pozostaje otwarte.

Podsumowanie

Qualia pozostają jednym z najtrudniejszych i najbardziej stymulujących zagadnień w filozofii umysłu. Służą jako test dla różnych teorii świadomości i wywołują pytania o granice objaśnialności zjawisk subiektywnych przez naukę. Niezależnie od przyjętego stanowiska, rozważania nad qualią kształtują nasze pojmowanie relacji między mózgiem, umysłem i świadomym doświadczeniem.

Pytania i odpowiedzi

P: Jakie jest znaczenie pojęcia qualia?

P: W jakiej dziedzinie filozofii badane są qualia?

P: Jakie są przykłady qualia?

P: Czym qualia różnią się od myślenia o propozycjach lub strumienia świadomości?

P: Kim jest Daniel Dennett?

P: Co Daniel Dennett mówi o qualiach?

P: Jaka jest znajomość qualia według Daniela Dennetta?

Szukaj według litery