Astarte (Asztoreth/Asztoret) — kananejskie bóstwo, bogini miłości i wojny
Astarte (Asztoreth/Asztoret) — kananejskie bóstwo: potężna bogini miłości i wojny, czczona w Tyru, Sydonie i Egipcie; mitologia Bliskiego Wschodu i jej kulturowe wpływy.
Astarte (również pisana jako Ashtart, Ashtoreth, Athtart i inne formy) była jedną z najważniejszych bogiń religii starożytnego Bliskiego Wschodu — kojarzoną przede wszystkim z miłością, płodnością i aspektem wojennym. Czczono ją szczególnie w miastach fenickich, takich jak Tyr, Sydon czy Elat, ale jej kult rozprzestrzenił się szeroko: spotykamy ją w źródłach z Kanaanu, Ugaritu, Egiptu, wśród Hetytów i w świecie akadyjskim, gdzie jej odpowiednikiem była Isztar (Inanna).
Nazwy i pochodzenie
Imię bogini występuje w wielu wariantach: Astarte (grecka forma), Ashtart lub Ashtoreth (forma hebrajska). W Biblii hebrajskiej pojawia się forma Asztoret lub liczba mnoga Asztarot, która bywała używana jako ogólne określenie dla bogiń lub elementów pogańskiego kultu. Część badaczy wskazuje, że w tradycji hebrajskiej nazwa Asztoret mogła być świadomie zestawiona z hebrajskim słowem boshet („hańba”) jako wyraz potępienia kultu tej bogini, ale nie ma pełnej zgody co do szczegółów tego procesu językowego.
Funkcje i atrybuty
- Miłość i płodność: Astarte była opiekunką życia, płodności i aspektów seksualnych związanych z prokreacją.
- Wojna i władza: Równocześnie pełniła rolę bogini wojny — często ukazywana była jako potężna, agresywna postać zdolna chronić i prowadzić lud.
- Astrologiczne skojarzenia: w kulturach starożytnych bywała wiązana z planetą Wenus (jutrzenką i wieczorną gwiazdą), co zbliża ją do innych bogiń miłości i nieba.
Ikonografia
Astarte przedstawiana bywała na stelach i posągach w różnych postaciach: często z elementami wojennymi (broń, tarcza), czasem w bardziej seksualizowanym kontekście związanym z płodnością. Do symboli związanych z nią należą m.in. postacie lwów (symbol siły), gwiazdy (związek z Wenus) i motywy roślinne. W ikonografii fenickiej i syryjskiej występują też przedstawienia kobiece z odsłoniętym torsm lub nagim ciałem — interpretowane jako symbole płodności.
Kult i praktyki religijne
Astarte otrzymywała ofiary i libacje; istniały świątynie/fetysze poświęcone jej w portach handlowych i ośrodkach miejskich. Źródła historyczne i archeologiczne wskazują na istnienie kapłanów i kapłanek związanych z jej kultem. W literaturze starszej pojawiały się twierdzenia o tzw. „świętym nierządzie” jako części rytuałów kultowych Astarte, jednak współczesne badania wskazują, że kwestia praktyk seksualnych w świętych miejscach jest bardziej złożona i nie istnieje jednoznaczny dowód na powszechność tego zjawiska — interpretacje różnią się w zależności od źródeł i okresu.
Synkretyzm i związki z innymi bóstwami
Astarte była łatwo łączona z innymi wielkimi boginiami Bliskiego Wschodu i basenu śródziemnomorskiego:
- Isztar / Inanna: w Mezopotamii funkcjonowała o podobnym spektrum ról (miłość, wojna, niebo); relacje między nimi odzwierciedlają wspólne semickie i mezopotamskie tradycje.
- Egipskie bóstwa: w Egipcie występowały synkretyczne utożsamienia Astarte z takimi postaciami jak Izyda czy Hathor, zwłaszcza w okresach intensywnych kontaktów między kulturami.
- Świat grecko-rzymski: później cechy Astarte łączono z Afrodytą, Artemidą czy Junoną, co jest przykładem powszechnego zjawiska synkretyzmu religijnego w regionie.
Wzmianki w Biblii i recepcja hebrajska
W Biblii hebrajskiej pojawiają się odniesienia do Asztoret/Asztarot jako do bóstw pogańskich, których kult był krytykowany przez proroków (np. Jeremiasz). W tradycji izraelskiej kult Astarte traktowany był jako element religii obcych narodów i często zestawiany z krytyką apostazji i praktyk kultowych uznawanych za obce wobec Jahwe.
Archeologia i źródła tekstowe
O istnieniu i znaczeniu Astarte świadczą inskrypcje, stelowe przedstawienia, amulety i teksty literackie z Ugarit, Fenicji, Egiptu i północnej Syrii. Teksty ugarickie wymieniają ją wśród ważnych bóstw panteonu, czasem w relacji z inną dużą postacią — boginią Anat — z którą Astarte dzieliła wiele cech rytualnych i funkcjonalnych; w niektórych kontekstach ich kult mógł się zbliżać lub uzupełniać.
Uwagi końcowe
Warto podkreślić, że choć Astarte była w pewnych okresach utożsamiana lub zasymilowana z egipską Izydą w wyniku synkretycznych procesów religijnych, stwierdzenie, że „jest siostrą Izydy”, jest uproszczeniem i nie oddaje historycznych relacji między tymi tradycjami. Lepszym opisem jest to, że cechy Astarte zostały częściowo połączone z cechami innych bogiń w różnych kulturach, co jest typowe dla interakcji religijnych w starożytności.
Pytania i odpowiedzi
P: Kim jest Astarte?
O: Astarte to Królowa Nieba, bogini wojny i miłości seksualnej, wielka bogini starożytnego Bliskiego Wschodu.
P: Czy Astarte miała siostrę?
O: Tak, Astarte miała siostrę o imieniu Anath.
P: Czy Astarte i Anath były pierwotnie postrzegane jako jedno bóstwo?
O: To możliwe, ponieważ miały tak wiele wspólnych cech, że podstawą aramejskiej bogini Atargatis są ich wspólne imiona.
P: Jakie jest znaczenie Astarte jako głównego bóstwa niektórych portów śródziemnomorskich?
O: Astarte była ważną boginią tych portów morskich, co sprawiło, że jej kult stał się powszechny, ponieważ ludzie zetknęli się z nim poprzez handel i podróże.
P: Jak hebrajscy uczeni interpretowali znaczenie Asztoretu, o którym mowa w Biblii?
O: Uważają oni, że Asztoret jest celowym połączeniem greckiego imienia Astarte i hebrajskiego słowa "boshet", które oznacza "wstyd", wskazując na pogardę Hebrajczyków dla jej kultu.
P: Co oznacza termin "Asztarot" w języku hebrajskim?
A: Asztaroth to hebrajska forma imienia bogini w liczbie mnogiej, która stała się ogólnym terminem oznaczającym boginie i pogaństwo.
P: Z jakimi bóstwami Astarte została zasymilowana w świecie grecko-rzymskim?
O: Astarte była w świecie grecko-rzymskim zasymilowana z Afrodytą, Artemidą i Junoną.
Przeszukaj encyklopedię