Język dalmatyński: historia, wymarcie i ostatni użytkownik Tuone Udaina
Odkryj historię wymarłego języka dalmatyńskiego i losy ostatniego użytkownika Tuone Udaina — zapis 2800 słów i badania Matteo Bartoliego ujawniają tajemnice języka.
Język dalmatyński był językiem romańskim używanym na obszarze Dalmacji, nad wschodnim wybrzeżem Morza Adriatyckiego. Wywodził się z łaciny ludowej (vulgar Latin) i rozwijał się w warunkach silnych kontaktów językowych — przede wszystkim z łaciną, a później z językami wenecjańskimi, słowiańskimi (chorwackim/serbochorwackim) oraz elementami greckimi i orientalnymi, co odcisnęło ślad na słownictwie i fonetyce. Język ten wygasł stopniowo: w wielu miejscach jego użycie zakończyło się już w średniowieczu, ale w niektórych lokalnych odmianach trwał aż do czasów nowożytnych (XVIII–XIX w.). Do dziś zachowało się relatywnie niewiele źródeł; jedynie dialekty Veglia (Krk) i Ragusa (Dubrownik) dysponują wystarczającą dokumentacją, która pozwala na ich gruntowne badanie. Z innych dialektów przetrwały zwykle tylko pojedyncze słowa, krótkie wyrażenia lub notatki skrajnie fragmentaryczne.
Dialekty i cechy języka
Dalmatyński nie był jednolity — obejmował kilka lokalnych odmian (dialektów wyspiarskich i miejskich), z których najbardziej znane to właśnie dialekt z wyspy Veglia (Krk) oraz z Ragusy (Dubrownik). W zapisie i strukturze języka widoczne są cechy wspólne dla języków romańskich (np. słownictwo pochodzące z łaciny), ale również lokalne innowacje fonetyczne i morfologiczne wynikające z długotrwałych kontaktów z językami sąsiednimi. W wyniku dominacji Wenecjan i późniejszych wpływów chorwackich wiele form i zapożyczeń przybliżyło dalmatyński do języków włoskich i słowiańskich, co utrudnia rekonstrukcję jego najstarszego stanu.
Dokumentacja i badania — Matteo Bartoli
Głównym źródłem wiedzy o dalmatyńskim są zapiski włoskiego językoznawcy Matteo Bartoliego, który w 1897 r., pochodząc z pobliskiej Istrii, przeprowadził terenowe badania językowe u ostatniego znanego użytkownika dialektu dalmatyńskiego, Tuone Udainy (wł. Antonio Udina), znanego lokalnie jako burbur („fryzjer” w języku dalmatyńskim). Bartoli spisał wtedy około 2800 słów, a także opowieści i relacje z życia Tuone Udainy — materiały obejmujące słownictwo, przykłady frazeologii, teksty narracyjne oraz obserwacje fonologiczne i gramatyczne. Zebrany materiał stał się podstawą późniejszych analiz i rekonstrukcji dalmatyńskiego.
Bartoli opublikował wyniki swojej pracy po niemiecku pod tytułem Das Dalmatische w 1906 roku. Jego notatki i tłumaczenia miały kluczowe znaczenie dla badaczy historii języków romańskich na Bałkanach. Rękopisy włoskie Bartoliego rzekomo zaginęły, stąd kompletne opracowanie w języku włoskim ukazało się ponownie dopiero w 2001 roku. Prace Bartoliego zawierają cenny materiał etnograficzny i lingwistyczny, ale jednocześnie są jedynym bezpośrednim zapisem mowy ostatniego zweryfikowanego użytkownika dalmatyńskiego, co podkreśla ich unikatową wartość.
Śmierć Tuone Udainy i koniec języka
Zaledwie rok po wizycie Bartoliego, 10 czerwca 1898 r., Tuone Udaina zginął nagle w wypadku — w wybuchu podczas prac drogowych — mając około 74 lat. Jego śmierć uznawana jest powszechnie za datę wymarcia języka dalmatyńskiego jako żywej formy komunikacji. Bez żywego wspólnotowego użytkownika przestał istnieć naturalny kontekst przekazu i odtąd dalmatyński funkcjonuje jedynie w zapiskach i pracach badawczych.
Znaczenie i dziedzictwo
Historia dalmatyńskiego jest istotnym przykładem procesu wymierania języka i pokazuje, jak silne wpływy polityczne, demograficzne i kulturowe (m.in. kolonizacja, migracje, asymilacja językowa) prowadzą do utraty lokalnych systemów językowych. Zapis Bartoliego oraz inne źródła pozostają dziś podstawą badań nad typologią romańską, kontaktami językowymi na Adriatyku i problematyką dokumentacji języków zagrożonych. Fragmenty dalmatyńskiego przetrwały też miejscami w toponimii, nazwiskach i lokalnym słownictwie na obszarze dawnej Dalmacji.
Pomimo iż język ten nie ma żywych użytkowników, jego zapis i badania nadal przyciągają lingwistów zainteresowanych rekonstrukcją historyczną, procesami kontaktu językowego oraz zagadnieniem utrzymania różnorodności językowej. Prace takie jak Bartoliego są przykładem, jak ważne są szybkie i systematyczne działania dokumentacyjne wobec języków zagrożonych wyginięciem.
Tuone Udaina, ostatni mówca Dalmacji
Miasta nad wschodnim Adriatykiem, z dialektami dalmatyńskimi. Veglia to chorwacka wyspa Krk, Crepsa to wyspa Cres, Arba to dzisiejsza nazwa Rab. Zara to miasto Zadar. Trau nazywa się Trogir, Splato to Split, Ragusa to Dubrownik, a Cattaro to dzisiejszy Kotor.
Pytania i odpowiedzi
P: Jakim językiem mówiono w Dalmacji?
A: W Dalmacji mówiono językiem romańskim zwanym dalmatyńskim.
P: Kiedy ten język wymarł?
A: Język wymarł w średniowieczu.
P: Jak długo był używany?
A: W niektórych miejscach był używany do XVIII lub XIX wieku.
P: Kto zapisał informacje o języku?
O: Uczony Matteo Bartoli zapisał około 2800 słów, opowieści i relacji ze swojego życia związanych z tym językiem.
P: Gdzie te słowa zostały opublikowane?
O: Słowa te zostały opublikowane w książce napisanej w języku niemieckim pod tytułem Das Dalmatische, która została wydana w 1906 roku.
P: Kto dostarczył wielu informacji o słownictwie, fonologii i gramatyce języka?
O: Tuone Udaina (znany również jako burbur), który był ostatnim znanym mówcą jakiegokolwiek dialektu dalmatyńskiego, przekazał wiele informacji na temat słownictwa, fonologii i gramatyki języka podczas rozmowy z Matteo Bartoli.
P: Kiedy zmarł Tuone Udaina? O: Tuone Udaina zmarł rok po rozmowie z Matteo Bartoli 10 czerwca 1898 roku w wyniku eksplozji na budowie drogi.
Przeszukaj encyklopedię