Język dalmatyński był językiem romańskim używanym na obszarze Dalmacji, nad wschodnim wybrzeżem Morza Adriatyckiego. Wywodził się z łaciny ludowej (vulgar Latin) i rozwijał się w warunkach silnych kontaktów językowych — przede wszystkim z łaciną, a później z językami wenecjańskimi, słowiańskimi (chorwackim/serbochorwackim) oraz elementami greckimi i orientalnymi, co odcisnęło ślad na słownictwie i fonetyce. Język ten wygasł stopniowo: w wielu miejscach jego użycie zakończyło się już w średniowieczu, ale w niektórych lokalnych odmianach trwał aż do czasów nowożytnych (XVIII–XIX w.). Do dziś zachowało się relatywnie niewiele źródeł; jedynie dialekty Veglia (Krk) i Ragusa (Dubrownik) dysponują wystarczającą dokumentacją, która pozwala na ich gruntowne badanie. Z innych dialektów przetrwały zwykle tylko pojedyncze słowa, krótkie wyrażenia lub notatki skrajnie fragmentaryczne.

Dialekty i cechy języka

Dalmatyński nie był jednolity — obejmował kilka lokalnych odmian (dialektów wyspiarskich i miejskich), z których najbardziej znane to właśnie dialekt z wyspy Veglia (Krk) oraz z Ragusy (Dubrownik). W zapisie i strukturze języka widoczne są cechy wspólne dla języków romańskich (np. słownictwo pochodzące z łaciny), ale również lokalne innowacje fonetyczne i morfologiczne wynikające z długotrwałych kontaktów z językami sąsiednimi. W wyniku dominacji Wenecjan i późniejszych wpływów chorwackich wiele form i zapożyczeń przybliżyło dalmatyński do języków włoskich i słowiańskich, co utrudnia rekonstrukcję jego najstarszego stanu.

Dokumentacja i badania — Matteo Bartoli

Głównym źródłem wiedzy o dalmatyńskim są zapiski włoskiego językoznawcy Matteo Bartoliego, który w 1897 r., pochodząc z pobliskiej Istrii, przeprowadził terenowe badania językowe u ostatniego znanego użytkownika dialektu dalmatyńskiego, Tuone Udainy (wł. Antonio Udina), znanego lokalnie jako burbur („fryzjer” w języku dalmatyńskim). Bartoli spisał wtedy około 2800 słów, a także opowieści i relacje z życia Tuone Udainy — materiały obejmujące słownictwo, przykłady frazeologii, teksty narracyjne oraz obserwacje fonologiczne i gramatyczne. Zebrany materiał stał się podstawą późniejszych analiz i rekonstrukcji dalmatyńskiego.

Bartoli opublikował wyniki swojej pracy po niemiecku pod tytułem Das Dalmatische w 1906 roku. Jego notatki i tłumaczenia miały kluczowe znaczenie dla badaczy historii języków romańskich na Bałkanach. Rękopisy włoskie Bartoliego rzekomo zaginęły, stąd kompletne opracowanie w języku włoskim ukazało się ponownie dopiero w 2001 roku. Prace Bartoliego zawierają cenny materiał etnograficzny i lingwistyczny, ale jednocześnie są jedynym bezpośrednim zapisem mowy ostatniego zweryfikowanego użytkownika dalmatyńskiego, co podkreśla ich unikatową wartość.

Śmierć Tuone Udainy i koniec języka

Zaledwie rok po wizycie Bartoliego, 10 czerwca 1898 r., Tuone Udaina zginął nagle w wypadku — w wybuchu podczas prac drogowych — mając około 74 lat. Jego śmierć uznawana jest powszechnie za datę wymarcia języka dalmatyńskiego jako żywej formy komunikacji. Bez żywego wspólnotowego użytkownika przestał istnieć naturalny kontekst przekazu i odtąd dalmatyński funkcjonuje jedynie w zapiskach i pracach badawczych.

Znaczenie i dziedzictwo

Historia dalmatyńskiego jest istotnym przykładem procesu wymierania języka i pokazuje, jak silne wpływy polityczne, demograficzne i kulturowe (m.in. kolonizacja, migracje, asymilacja językowa) prowadzą do utraty lokalnych systemów językowych. Zapis Bartoliego oraz inne źródła pozostają dziś podstawą badań nad typologią romańską, kontaktami językowymi na Adriatyku i problematyką dokumentacji języków zagrożonych. Fragmenty dalmatyńskiego przetrwały też miejscami w toponimii, nazwiskach i lokalnym słownictwie na obszarze dawnej Dalmacji.

Pomimo iż język ten nie ma żywych użytkowników, jego zapis i badania nadal przyciągają lingwistów zainteresowanych rekonstrukcją historyczną, procesami kontaktu językowego oraz zagadnieniem utrzymania różnorodności językowej. Prace takie jak Bartoliego są przykładem, jak ważne są szybkie i systematyczne działania dokumentacyjne wobec języków zagrożonych wyginięciem.