Mileva Marić (ur. 19 grudnia 1875 w Titelu, zm. 4 sierpnia 1948 w Zurychu) była serbską fizyczką. Była jedną z pierwszych kobiet, które studiowały fizykę na europejskich politechnikach. Poznała w Zurychu Alberta Einsteina, z którym łączył ją długoletni związek osobisty i intelektualny; zawarli związek małżeński 6 stycznia 1903 roku, a rozwiedli się w 1919 roku. Z tego związku urodziło się troje dzieci: córka Lieserl (1902) oraz synowie Hans Albert (ur. 1904) i Eduard (ur. 1910).

Wczesne życie i wykształcenie

Mileva pochodziła z rodziny serbskiej zamieszkałej na obszarze ówczesnej Monarchii Austro-Węgierskiej. Uczęszczała do szkół w regionie, wykazując duże zdolności matematyczne, dzięki czemu w 1896 roku rozpoczęła studia na Politechnice w Zurychu (ETH). Była jedną z nielicznych kobiet w swojej grupie; studiowała matematykę i fizykę, uczestnicząc w wykładach i zajęciach praktycznych, gdzie nawiązała bliską znajomość z Einsteinem i innymi studentami.

Związek z Einsteinem i rodzina

Mileva i Albert pozostawali w kontakcie intelektualnym i emocjonalnym od czasu studiow na Politechnice. W 1902 roku na świecie pojawiła się ich córka Lieserl — dokumenty i listy wskazują na jej istnienie, lecz los dziewczynki pozostaje niepewny (wnioskuje się, że mogła zostać oddana do adopcji lub zmarła we wczesnym dzieciństwie). W styczniu 1903 roku para wzięła ślub w Bernie. Później urodzili dwóch synów:

  • Hans Albert Einstein (1904) – przyszły inżynier i profesor w USA;
  • Eduard "Tete" Einstein (1910) – miał poważne problemy ze zdrowiem psychicznym, co wpłynęło na życie rodziny.

Kariera naukowa i działalność

Mileva studiowała teoretyczną fizykę i matematykę, ale nie zbudowała samodzielnej, opublikowanej kariery naukowej. Nie otrzymała ostatecznie dyplomu ukończenia studiów na Politechnice w Zurychu, co ograniczyło jej możliwości zatrudnienia w szkolnictwie wyższym. Po przeprowadzce do Berna żyli z ograniczonych dochodów Einsteina z pracy w Urzędzie Patentowym; Marić podejmowała okazjonalne korepetycje i zajmowała się przede wszystkim opieką nad dziećmi.

Spory o współautorstwo i rola w pracach Einsteina

W literaturze i mediach pojawiają się dyskusje na temat roli Milevy w powstaniu prac Einsteina z 1905 roku (tzw. annus mirabilis). Wymiana listów między nimi świadczy o tym, że rozmawiali o zagadnieniach naukowych i dzielili się pomysłami. Jednak większość historyków nauki i badań źródłowych nie stwierdza dowodów na formalne współautorstwo Marić przy opublikowanych pracach Einsteina. Wątki tego sporu są przedmiotem kontrowersji: część badaczy podkreśla jej wkład intelektualny i wsparcie, inni wskazują brak konkretnych dokumentów potwierdzających współautorstwo.

Rozwód, Nobel i późniejsze lata

W 1914 roku małżeństwo uległo rozluźnieniu — Einstein przeniósł się do Berlina, a Mileva wróciła z chłopcami do Zurychu. Oficjalny rozwód nastąpił w 1919 roku. W ramach ugody rozwodowej Einstein zobowiązał się przekazać Milevie dochody z ewentualnej przyszłej Nagrody Nobla; po otrzymaniu wyróżnienia w 1921 roku wypłacił jej sumę, którą miała zainwestować dla zabezpieczenia utrzymania ich synów. Środki te były istotne dla utrzymania rodziny, zwłaszcza w świetle problemów zdrowotnych Eduarda.

Mileva spędziła późniejsze lata w Zurychu, borykając się z trudnościami finansowymi i osobistymi. Opiekowała się synami, szczególnie w obliczu choroby Eduarda. Zmarła 4 sierpnia 1948 roku w Zurychu.

Ocena dziedzictwa

Mileva Marić pozostaje postacią złożoną w historii nauki: symbol pionierskiej kobiety-studentki na przełomie XIX i XX wieku, partnerki intelektualnej i życiowej jednego z najbardziej znanych fizyków, a także osoby, której wkład bywa przedmiotem debat historycznych. Jej życie ilustruje trudności, z jakimi mierzyły się kobiety chcące robić karierę naukową w tamtym okresie oraz wpływ ról rodzinnych na możliwości zawodowe.