Berimbau (wymowa portugalska: [beɾĩˈbaw]) to jednostrunowy instrument perkusyjny — muzyczny łuk pochodzący z Brazylii. Instrument ma afrykańskie korzenie i w Afryce nosi różne nazwy; do Brazylii został przywieziony przez ludność afrykańskiego pochodzenia i stał się integralną częścią afro-brazylijskiej sztuki walki capoeira. W capoeirze berimbau przewodzi rodzie: tempo i rytm, które narzuca, decydują o tempie i charakterze gry — im szybciej gra berimbau, tym szybciej poruszają się capoeiristas.

Budowa i elementy

  • Verga — giętki, drewniany łuk (zwykle z drewna biriba lub innego elastycznego gatunku).
  • Arame — pojedyncza metalowa struna napięta na łuku (często używa się drutu z opony lub specjalnego drutu).
  • Cabaça — wydrążona, wysuszona tykwa (gryzmoł), którą przymocowuje się do łuku jako rezonator.
  • Dobrão (lub pedra) — metalowa moneta, mały kamień albo kawałek drewna, którym dociska się strunę, zmieniając wysokość dźwięku.
  • Baqueta — cienka pałeczka służąca do uderzania w strunę.
  • Caxixi — mały koszyczek z ziarnami (szczekaczka), często trzymany w dłoni grającej razem z baquetą dla uzyskania dodatkowego rytmu i barwy.

Jak się gra

  • Berimbau trzyma się pionowo — dolna część łuku z cabaçą opiera się o ciało grającego przy biodrze.
  • Uderzenia baquetą wstrząsają struną, a jednoczesne przesuwanie dobrão po strunie zmienia wysokość dźwięku i tworzy wariacje melodyczne.
  • Przesuwając cabaçę w stosunku do korpusu lub oddalając ją, muzyk zmienia rezonans i głośność — dzięki temu uzyskuje się tzw. dźwięk otwarty i zamknięty.
  • Wiele technik polega na łączeniu uderzeń, nacisków dobrão i ruchów cabaçy oraz na użyciu caxixi jako uzupełniającego instrumentu perkusyjnego.

Rodzaje berimbau

  • Gunga — największy i najniższy w tonacji; pełni rolę prowadzącą w grupie berimbau.
  • Médio — średniej wielkości, zajmuje pozycję pośrednią.
  • Viola — najmniejszy i najwyżej brzmiący; często wykonuje ozdobniki i szybsze frazy.

Rola w capoeirze

Berimbau to instrument wyznaczający rytm, tempo i charakter rody. To od niego zależy, jaki styl i jakie reguły będą panować w grze: bardziej powolna, «ziemska» capoeira Angola czy szybsza i akrobatyczna forma Regional i współczesne warianty. Rytmy i melodie berimbau nazywane są toques — istnieje wiele toques, zróżnicowanych regionalnie i zależnie od tradycji szkoły (np. Angola, São Bento Grande, Iuna). Gra berimbau również komunikuje sygnały dla uczestników: zmiany tempa, wejścia partnerów do gry, zakończenie rundy itp.

Historia i kontekst kulturowy

Berimbau ma swoje korzenie w tradycjach muzycznych Afryki Zachodniej i Środkowej. Przywieziony do Brazylii przez osoby zniewolone, instrument ewoluował w lokalnym kontekście, łącząc afrykańskie elementy rytmiczne z nowymi praktykami. W XX wieku berimbau stał się symbolem capoeiry i afro-brazylijskiej tożsamości, pojawiając się zarówno w środowiskach tradycyjnych, jak i w muzyce popularnej oraz edukacji kulturowej.

Berimbau w muzyce współczesnej

Poza capoeirą berimbau wykorzystywany jest również w muzyce brazylijskiej i światowej — pojawia się w nagraniach, jazzowych improwizacjach i projektach muzyki etnicznej. Wybitni muzycy, jak np. perkusista i improwizator Nana Vasconcelos, przyczynili się do popularyzacji brzmienia berimbau poza Brazylią.

Konserwacja i budowa własna

  • Tradycyjny berimbau można wykonać samodzielnie z naturalnych materiałów — istotna jest odpowiednia giętkość vergi i szczelność cabaçy.
  • Utrzymanie instrumentu obejmuje kontrolę napięcia arame (drutu), suche przechowywanie cabaçy i regularne sprawdzanie mocowań.
  • Ze względu na wpływ wilgoci i temperatury, gryf i rezonator mogą wymagać drobnych napraw lub wymiany elementów.

Berimbau to więcej niż prosty instrument — to nośnik rytmu, komunikacji i tradycji w capoeirze oraz symbol kultury afro-brazylijskiej. Jego charakterystyczne brzmienie i prostota konstrukcji czynią go rozpoznawalnym na całym świecie.