Thomas Hobbes — Lewiatan, teoria umowy społecznej i suwerenność

Thomas Hobbes — Lewiatan, teoria umowy społecznej i absolutna suwerenność: jak strach przed „stanem wojny” uzasadnia rządy silnej władzy.

Thomas Hobbes (5 kwietnia 1588 – 4 grudnia 1679) był angielskim filozofem politycznym i myślicielem, znanym przede wszystkim z dzieła Leviathan (1651). Urodził się w Westport (dzisiejszy Wiltshire), studiował na Uniwersytecie Oksfordzkim i pracował m.in. jako sekretarz w domach arystokratycznych. Hobbes tłumaczył klasyków (m.in. Tucydydesa) i interesował się matematyką oraz nowożytną nauką; jego refleksje nad polityką powstały w kontekście angielskiej wojny domowej i kryzysu porządku publicznego.

Leviathan i główne tezy

W Leviathan Hobbes przedstawił całościową teorię państwa i umowy społecznej. Pokazał państwo jako sztuczną osobę publiczną — „Lewiatana” — któremu obywatele przekazują część swoich naturalnych praw, aby zapewnić pokój i bezpieczeństwo. Jego podejście było zwykle materialistyczne i mechanistyczne: zachowania ludzi tłumaczył jako wynik pragnień, lęków i dążenia do własnego przetrwania.

Stan natury i umowa społeczna

Hobbes rozpoczął rozumowanie od analizy ludzkiej natury. Twierdził, że ludzie są z natury skłonni do egoistycznych działań i że trzech głównych przyczyn konfliktów to rywalizacja (competition), nieufność (diffidence) i dążenie do sławy (glory). Ponieważ wszyscy ludzie mają podobne zdolności do zadawania sobie krzywdy, są wobec siebie równi w sensie możliwości wyrządzenia szkody. Hobbes opisał życie bez wspólnej władzy jako „stan wojny” — stan, w którym nie ma porządku, nie można ufać innym ani planować przyszłości. Życie w takim stanie byłoby „samotne, biedne, paskudne, brutalne i krótkie”.

Aby uniknąć tego stanu, ludzie według Hobbesa zawierają między sobą umowę społeczną: rezygnują z części swych praw i pragnień na rzecz powołania suwerena (może to być pojedynczy władca lub zgromadzenie). Suweren otrzymuje władzę przymusu i monopol na stosowanie sankcji potrzebnych do utrzymania porządku; w zamian gwarantuje bezpieczeństwo i porządek, co pozwala ludziom spokojnie żyć i współpracować.

Suwerenność i zakres władzy

Hobbes był przeciwnikiem koncepcji o ścisłym podziale władzy. Według niego suwerenny musi mieć kompetencje nad wszystkimi kluczowymi sferami życia publicznego: kontrolować władzę cywilną oraz wojskową, sprawować funkcje sądownicze i regulować sprawy kościelne. Suwerenność miała charakter absolutny w sensie monolitycznego i niepodzielnego źródła prawodawstwa i przymusu. Hobbes podkreślał, że po ustanowieniu suwerena poddani nie mają prawa do buntu — poddaństwo jest ceną za uniknięcie stanu wojny. Jednocześnie fundamentarną zasadą pozostaje prawo do samozachowania; w skrajnych przypadkach, gdy suweren przestaje zapewniać bezpieczeństwo, kwestia prawa do oporu jest przedmiotem sporów w interpretacjach jego tekstów.

Metoda i kontekst

Hobbes dążył do „geometrycznej” ścisłości argumentacji: zaczynał od pewnych przesłanek o naturze ludzkiej i krok po kroku wyprowadzał konsekwencje. Jego filozofia była silnie związana z nowożytną nauką i sceptycyzmem wobec tradycyjnych autorytetów. Doświadczenia XVIII‑wiecznych wojen domowych i zamieszek politycznych wpłynęły na jego przekonanie, że stabilność i jedność władzy są warunkiem pokoju społecznego.

Krytyka i znaczenie

• Wielu współczesnych i późniejszych filozofów krytykowało Hobbesa za zbyt pesymistyczny obraz natury ludzkiej i za usprawiedliwianie rozległej władzy państwowej. John Locke i inni kontruktorzy liberalizmu politycznego zaproponowali łagodniejsze wersje umowy społecznej i większy zakres praw jednostki.
• Część krytyków uważała, że absolutyzm u Hobbesa może prowadzić do tyranii; inni podkreślali, że jego teoria miała charakter obronny — priorytetem była ochrona życia i porządku.
• Pomimo krytyki, idee Hobbesa miały ogromny wpływ na rozwój filozofii politycznej, teorii państwa i prawa. Koncepcja państwa jako „sztucznej osoby”, legitymacja rządu przez umowę społeczną oraz analiza stanu natury stały się punktami odniesienia dla późniejszych teorii społecznych i prawnych.

Hobbes pozostaje jednym z najważniejszych myślicieli politycznych nowożytności. Nawet jeśli współcześnie przeważa sceptycyzm wobec idei wszechwładnego rządu, jego argumenty o konieczności porządku, roli instytucji oraz problemie koordynacji w społeczeństwie wciąż są szeroko omawiane i badane przez filozofów, politologów i prawników.

Pytania i odpowiedzi

P: Kim był Thomas Hobbes?

P: Kiedy się urodził i kiedy zmarł?

P: Jaka jest jego najbardziej znana książka?

P: Gdzie mieszkał Thomas Hobbes?

P: Jakim typem filozofa był Thomas Hobbes?

Szukaj według litery