Bruno Latour — francuski filozof nauki, twórca teorii aktora‑sieci (ANT)

Bruno Latour — francuski filozof nauki, twórca teorii aktora‑sieć (ANT). Poznaj jego kluczowe książki, wpływ na STS i debatę o nowoczesności.

Bruno Latour (ur. 22 czerwca 1947, zm. 9 października 2022) był francuskim filozofem. Znany ze swojej pracy w dziedzinie nauki i technologii, Latour wykładał na kilku uniwersytetach, w tym École des Mines de Paris, Sciences Po i London School of Economics. Latour jest również autorem kilku książek, w tym Laboratory Life (1979), Science in Action (1987) i We Have Never Been Modern (1991). W 2007 roku był dziesiątym najczęściej cytowanym autorem w dziedzinie nauk społecznych.

Życie i kariera

Latour rozpoczął karierę jako etnograf badający praktyki laboratoryjne, co zaowocowało współautorskim studium Laboratory Life (1979). Jego podejście łączyło obserwację empiryczną z refleksją filozoficzną i socjologiczną, koncentrując się na tym, jak powstaje wiedza naukowa i jak utrzymują się techniczne oraz instytucjonalne układy. Prowadził badania i wykłady w wielu ośrodkach akademickich, a jego prace wpłynęły na rozwój studiów nad nauką i technologią (Science and Technology Studies, STS).

Główne idee

• Teoria aktora‑sieci (Actor‑Network Theory, ANT): Latour, razem z Michel Callonem i Johnem Lawem, rozwijał ANT — podejście analizujące społeczeństwo i technikę jako sieci powiązań między aktorami zarówno ludzkimi, jak i nieludzkimi (np. narzędziami, urządzeniami, instytucjami). Ważna zasada ANT to zasada symetrii — traktowanie podmiotów ludzkich i nie-ludzkich jako współuczestników procesów społecznych i technologicznych.
• Translacja i inskrypcja: Latour opisywał, jak idee i działania są przekładane na inne formy (translacja), jak wiedza jest zapisywana w artefaktach i dokumentach (inskrypcja) oraz jak złożone działania mogą być „zabudowywane” w technologiach.
• Krytyka rozdziału natura–społeczeństwo: W książce We Have Never Been Modern Latour argumentował, że podział na „naturę” i „społeczeństwo” mający stanowić podstawę nowoczesności jest iluzoryczny — rzeczywistość składa się raczej z mieszanin i hybrydów.
• Koncept „czarnych skrzynek”: termin opisujący, jak złożone procesy naukowe i techniczne stają się powszechnie akceptowane i ukryte w codziennej praktyce, aż przestają być przedmiotem dyskusji.

Wpływ i krytyka

Prace Latoura miały duży wpływ na antropologię, socjologię wiedzy, geografię społeczną, nauki polityczne i studia nad środowiskiem. Jego podejście pomogło badaczom rozumieć rolę technologii, infrastruktury i materialności w kształtowaniu życia społecznego. Jednocześnie Latour był krytykowany — niektórzy zarzucali mu relatywizm i bagatelizowanie obiektywności nauki. Latour odpowiadał, że jego celem nie jest relatywizacja faktów, lecz pokazanie, jak fakty są wytwarzane i utrwalane w praktyce.

Zaangażowanie publiczne i późniejsze prace

W późniejszych latach Latour coraz częściej zajmował się problematyką środowiskową i polityką klimatyczną, m.in. w książce Facing Gaia oraz w rozważaniach nad tym, jak społeczeństwa mogą reagować na kryzysy ekologiczne. Był również aktywny w debacie o demokracji naukowej i roli ekspertów w polityce.

Wybrane prace

• Laboratory Life (z S. Woolgarem, 1979)
• Science in Action (1987)
• We Have Never Been Modern (1991)
• Politics of Nature: How to Bring the Sciences into Democracy (1999/2004)
• Reassembling the Social: An Introduction to Actor‑Network‑Theory (2005)
• Facing Gaia: Eight Lectures on the New Climatic Regime (2017)

Latour był jednym z najbardziej wpływowych i jednocześnie kontrowersyjnych myślicieli w obszarze studiów nad nauką i technologią. Jego koncepcje nadal inspirują badania nad relacjami między ludźmi, technologiami i środowiskiem oraz nad sposobami, w jakie wytwarzana jest wiedza.

Nagrody i wyróżnienia: m.in. Holberg Prize (2013) za wkład w humanistykę i nauki społeczne.

Szukaj według litery