Przegląd
Bhimsen Thapa (nep. भीमसेन थापा; sierpień 1775 – 5 sierpnia 1839) był jednym z najważniejszych przywódców Nepalu w pierwszej połowie XIX wieku. Pełnił funkcję Mukhtiyara, czyli de facto premiera i głównego wykonawcy władzy państwowej, w latach 1806–1837. Jego okres rządów to czas intensywnej konsolidacji władzy centralnej, militarnych kampanii na zachodnich granicach i pierwszego poważnego starcia z Brytyjską Kompanią Wschodnioindyjską.
Wczesna kariera i dojście do władzy
Bhimsen wywodził się z wpływowej rodziny Thapa. W 1797 roku został mianowany hadżuriją – osobistym sekretarzem króla Rana Bahadur Shah. Wraz z byłym monarchą udał się na krótki okres do Waranasi, skąd wspierał plany powrotu króla do kraju. Po powrocie i towarzyszących mu politycznych przewrotach Bhimsen zyskał szybkie awanse: został kajim (ministrem), a po zamordowaniu Rana Bahadura w 1806 roku objął najważniejszą funkcję w państwie. W następstwie tych wydarzeń doszło do czystek i rozpraw z przeciwnikami, które umocniły jego pozycję.
Polityka wewnętrzna, reformy i inwestycje
Jako Mukhtiyar Bhimsen skoncentrował się na umocnieniu administracji centralnej i na reorganizacji sił zbrojnych. Wykorzystywał wpływy dworu – zwłaszcza królowej matki Lality Tripurasundari, która odegrała istotną rolę jako regentka – by stabilizować swoje rządy. W sferze publicznej znany jest z realizacji inwestycji infrastrukturalnych: wznoszenia budowli, wież, świątyń oraz prac hydrotechnicznych i komunikacyjnych. Jego imię często wiąże się z budową wieży Dharahara, jednego z długotrwale rozpoznawalnych punktów w Katmandu (Dharahara).
Działania militarne i ekspansja
W polityce zagranicznej Thapa kontynuował tradycję ekspansji terytorialnej prowadzonej przez dynastię Gorkha. Nepalskie kampanie na zachodzie dotyczyły regionów takich jak Kumaon, Garhwal (Gadhwal) oraz obszary przyległe do Kangry, co miało na celu wzmocnienie granic i wpływów. Bhimsen osobiście nadzorował mobilizację sił i pełnił funkcję naczelnika armii w ważnych momentach. Jednocześnie polityczna i militarna aktywność Nepalu przyciągnęła uwagę Brytyjczyków, stopniowo prowadząc do konfrontacji.
Wojna angielsko-nepalska i traktat
W 1814 roku doszło do konfliktu z Brytyjską Kompanią Wschodnioindyjską, znanego jako wojna angielsko-nepalska. Starcie zakończyło się porażką militarnej przewagi Nepalu i zawarciem traktatu pokojowego, który ograniczył część zdobyczy terytorialnych i skomplikował dalszą politykę wobec imperium brytyjskiego. Pomimo strat Nepal zachował formalną niezależność, lecz od tego czasu musiał uwzględniać rosnący wpływ Brytyjczyków w regionie. Więcej kontekstu do okresu, w którym Thapa sprawował władzę, można znaleźć pod hasłem dotyczącym kraju (Nepal) i okresu 1806–1837 (lata rządów 1806–1837).
Upadek, aresztowanie i śmierć
Po ponad trzydziestu latach wpływów Bhimsen Thapa stopniowo tracił poparcie wewnętrzne. Złożony układ rywalizacji między rodami, presja ze strony dworu i ingerencje zewnętrzne doprowadziły do osłabienia jego pozycji. W efekcie w latach 30. XIX wieku został odsunięty od władzy, a w kolejnych wydarzeniach politycznych trafił do aresztu. Zmarł w 1839 roku, w warunkach, które historycy interpretują jako tragiczne i związane z jego politycznym upadkiem.
Dziedzictwo i znaczenie
Bhimsen Thapa pozostaje postacią kontrowersyjną: z jednej strony ceniony za centralizację administracji, militarną odwagę i inwestycje publiczne; z drugiej – krytykowany za surowe środki wobec przeciwników oraz błędy, które przyczyniły się do konfliktu z Brytyjczykami. Jego rządy ukształtowały trajektorię Nepalu w XIX wieku, wpływając na relacje wewnętrzne i pozycję kraju wobec sąsiadów. Jego postać jest przedmiotem badań historycznych i częstym tematem dyskusji dotyczących wczesnonowożytnej historii Nepalu.