Napęd Zip jest urządzeniem służącym do przechowywania danych. Został wprowadzony na rynek pod koniec 1994 roku przez firmę Iomega jako nośnik pośredni pomiędzy dyskietką a dyskiem twardym — miał oferować większą pojemność i lepszą niezawodność niż standardowa dyskietka, przy zachowaniu wymienności nośników.

Pojemności i kompatybilność

Początkowo napędy Zip obsługiwały dyski o pojemności 100 MB. W kolejnych latach Iomega wprowadziła wersje nośników o większej pojemności — znane są przede wszystkim formaty 250 MB oraz 750 MB. (Warto zwrócić uwagę, że nośniki o pojemnościach 1 GB i 2 GB były oferowane w innych produktach Iomega, np. w rodzinie Jaz, a nie jako standardowe dyski Zip.)

Kompatybilność między nośnikami i napędami Zip bywała częściowo ograniczona. Generalna zasada była taka, że nowsze napędy często potrafiły obsługiwać starsze nośniki (np. niektóre napędy 250 MB odczytywały i zapisywały dyski 100 MB), jednak nie było gwarancji pełnej kompatybilności dla wszystkich kombinacji; modele o większej pojemności mogły używać zmodyfikowanych mechanik i formatów. W praktyce oznaczało to, że przed użyciem konkretnego nośnika warto sprawdzić zgodność z posiadanym modelem napędu.

W niektórych konfiguracjach występowały też różnice wydajności — np. zapis danych na starszym nośniku przy użyciu nowszego modelu napędu mógł być wolniejszy lub mniej efektywny niż na napędzie dedykowanym tej pojemności, ze względu na różnice w mechanice i ustawieniach formatowania.

Interfejsy i podłączenie

Napędy Zip były oferowane jako modele wewnętrzne i zewnętrzne oraz z różnymi interfejsami. Napędy wewnętrzne pojawiały się z interfejsami IDE oraz SCSI. Napędy zewnętrzne mogły korzystać z interfejsu SCSI, portu równoległego (Parallel Port) lub USB. W praktyce najszybsze i najstabilniejsze połączenia zapewniały SCSI i późniejsze wersje USB; port równoległy był wygodny, ale znacznie wolniejszy.

Do pracy z napędami Zip zwykle wymagane były sterowniki lub oprogramowanie producenta — zwłaszcza w starszych systemach operacyjnych. Z biegiem czasu platformy typu Windows i macOS zyskały natywną obsługę niektórych modeli, jednak dla pełnej funkcjonalności (narzędzia do formatowania, diagnostyki, szyfrowania) często stosowano dedykowane aplikacje Iomega.

Budowa i rozmiar nośników

Dyskietki Zip są fizycznie większe i grubsze niż tradycyjne dyskietki 3,5" (9 cm), choć z wyglądu przypominają standardowe dyskietki. Ważne: mimo pewnego podobieństwa wizualnego, nośniki Zip nie są zamienne z klasycznymi dyskietkami 3,5" — gniazdo napędu Zip jest zaprojektowane wyłącznie dla kart Zip i nie pozwala na użycie zwykłej dyskietki 3,5".

Zastosowania, popularność i ograniczenia

Napędy Zip zyskały popularność w drugiej połowie lat 90. jako wygodne medium do tworzenia kopii zapasowych, przenoszenia większych plików (np. multimediów) oraz jako alternatywa dla wolniej rozwijających się pamięci wymiennych. Ich zaletami były wymienność nośników, względna przenośność i większa pojemność w porównaniu z floppy.

Jednak z biegiem czasu Zip stracił na znaczeniu pod wpływem tańszych i bardziej pojemnych rozwiązań: wypalanie płyt CD-R/DVD, a później szybkie i wygodne pamięci flash USB oraz zewnętrzne dyski twarde sprawiły, że nośniki Zip stały się mniej atrakcyjne. Dodatkowo pojawiały się głosy dotyczące awaryjności — niektóre modele cierpiały na mechaniczne uszkodzenia głowicy czy problemy z jakością nośników.

Awaryjność i dobre praktyki

W środowisku użytkowników zyskała zła sławę tzw. „Click of Death” — objaw uszkodzenia mechaniki napędu, prowadzący do niemożności odczytu nośnika i utraty danych. Z tego powodu przy pracy z nośnikami Zip zalecane były regularne kopie zapasowe oraz ostrożność przy wkładaniu i wyjmowaniu dysków (unikanie wyjmowania nośnika w trakcie zapisu, stosowanie dedykowanego oprogramowania do bezpiecznego wysuwania nośników).

Podsumowując, napęd Zip był ważnym krokiem w rozwoju przenośnych nośników danych i przez jakiś czas wypełniał lukę między dyskietką a dyskiem twardym. Dziś pełni głównie funkcję historyczną — w niektórych środowiskach wciąż bywa używany do odczytu archiwalnych nośników, ale w codziennych zastosowaniach został zastąpiony przez nowsze technologie.