Lemiesz (kość przegrody nosowej) — budowa, połączenia i funkcje

Budowa

Lemiesz jest cienką, nieco czworoboczną kością. Ma dwie powierzchnie i cztery brzegi:

• Powierzchnie — obie strony są gładkie, nieco wypukłe; na powierzchniach widoczne są drobne bruzdy naczyniowe. U podstawy, po przyśrodkowej stronie, występuje długi rowek nosowo‑podniebienny (sulcus nasopalatinus), którym biegnie nerw nosowo‑podniebienny i naczynia tętniczo‑żylne.
• Brzegi:
  • Górny — najszerszy i najgrubszy; zawiera głęboką bruzdę (na rostrum kości klinowej) i ma po bokach skrzydełka (alae vomeris), które łączą się z wyrostkami części nosowej kości klinowej, z tyłu z wyrostkami skrzydłowymi, a od przodu z wyrostkami kości podniebiennej.
  • Dolny — cienki; przyczepia się do grzebienia tworzonego przez wyrostki zębodołowe szczęk i blaszki poziome kości podniebiennych (tzw. grzebień nosowy), co zamyka dolną część przegrody.
  • Przedni — najdłuższy; jego górna część łączy się ze płytką prostopadłą kości sitowej, natomiast dolna część łączy się z chrząstką przegrody nosowej.
  • Tylni — wolny, wklęsły, cienki; oddziela nozdrza tylne (choanae), nie daje przyczepów mięśniowych.

Połączenia (stawy i więzozrosty)

Lemiesz łączy się z następującymi strukturami:

• kość klinowa (sphenoidalna) — górna bruzda lemiesza przyjmuje rostrum sphenoidale, a skrzydełka lemiesza przylegają do okolicy skrzydeł klinowej,
• płytka prostopadła kości sitowej (etmoidalnej) — łączy się z górną częścią przedniego brzegu,
• kości podniebienne (blaszki pionowe) — w części przednio‑górnej współtworzą brzegi górne,
• szczęki (wyrostki zębodołowe) i kości podniebienne (blaszki poziome) — tworzą grzebień dolny,
• chrząstka przegrody nosowej — dolna połowa przedniego brzegu łączy się z chrząstką przegrody.

Unaczynienie i unerwienie

Unaczynienie przegrody nosowej, w tym okolic lemiesza, pochodzi głównie z gałęzi sphenopalatine (od tętnicy szczękowej), z tętnic sitowych przednich i tylnych oraz z gałęzi tętnicy wargowej górnej. Nerwowo rejon ten jest zaopatrywany m.in. przez nerw nosowo‑podniebienny (gałąź n. szczękowego), który biegnie w bruździe lemiesza ku dołowi do kanału przysiecznego.

Rozwój i warianty

Lemiesz rozwija się z dwóch ośrodków kostnienia, które łączą się w linii pośrodkowej; połączenie pełne następuje w okresie dojrzewania. U wielu osób lemiesz może być lekko wygięty w stronę jednej jamy nosowej — to częsta przyczyna niesymetrycznej przegrody (skrzywienia przegrody nosowej). W niektórych przypadkach występują też drobne anatomiczne warianty kształtu i grubości.

Znaczenie kliniczne

• Skrzywienie przegrody nosowej: pernamentne wygięcie lemiesza lub nieprawidłowe połączenie z chrząstką może przyczyniać się do obturacji nosa, problemów z oddychaniem i nawracających zapaleń zatok.
• Chirurgia: lemiesz bywa modyfikowany podczas septoplastyki (operacji korekcyjnej przegrody nosowej) lub w operacjach rekonstrukcyjnych nosa.
• Urazy: przy urazach nosa lemiesz może ulec złamaniu lub przesunięciu, co wpływa na kształt i drożność przegrody.
• Epistaxis (krwawienia z nosa): unaczynienie przegrody sprawia, że obszar ten jest częstym miejscem krwawień, zwłaszcza przy uszkodzeniu błony śluzowej.

Organ lemieszowy (organum vomeronasale)

Obok kości lemiesza leży — u niektórych kręgowców — organum vomeronasale (organ Jacobsona), czyli narząd węchowy wykrywający głównie feromony. U wielu zwierząt (np. koty, konie) jest on dobrze rozwinięty i bierze udział w stereotypowej reakcji Flehmana. U ludzi organ lemieszowy jest zwykle szczątkowy lub nieczynny i nie odgrywa istotnej roli w percepcji zapachów.

Podsumowując, lemiesz jest istotną, choć niewielką, częścią kostnej przegrody nosowej — pełni funkcję podpory i elementu rozdzielającego jamy nosowe oraz ma znaczenie w funkcji oddechowej i klinice laryngologicznej.